تعیین اهداف و چشم اندازها:

شما به اهميت دادن به علوم پايه، به علوم محض، به پژوهش، به فراهم آوردن بستر مناسب براي رشد علمي و فکري، به استفاده دانش در همه جاي جهان و مخلوط نکردن بهره‏مندي از دانش ديگران با بهره‏مندي از همه فرآورده‏هاي فرهنگي آنها اشاره کرديد. اينها همان حرفهايي است که در مواجهه با جوانان و دانشجويان و قشر دانا و هوشمند جامعه، دغدغه‏هاي اصلي مرا تشکيل مي‏دهد.

(ديدار جمعى از برگزيدگان المپيادهاى جهانى و كشورى‏و افراد ممتاز آزمونهاى سراسرى سال 80 و 1381 (03/07/1381

 

بدترين مشکلِ يک کشور اين است که تمدّن و هويّت خود را فراموش کند. ما بايد امروز در صدد ساختن تمدّن خود باشيم و باور کنيم که اين ممکن است. در تبليغات گذشته اين کشور در خصوص ناتواني ايراني و توانايي غربيها آن‏قدر مبالغه شده که امروز اگر کسي بگويد ما کاري کنيم که غربيها به علم ما احتياج پيدا کنند، مي‏بينيد که در دلها يک حالت ناباوري به وجود مي‏آيد. شما همت کنيد پنجاه سال ديگر اين‏طوري شود. البته اين چيزها در کوتاه‏مدّت اتفاق نمي‏افتد؛ اما اگر شما امروز در راه درست قدم برداريد، هيچ اشکالي ندارد که پنجاه سال ديگر، جهت اتوبان علم - که امروز يکطرفه و از يک سو به سوي ديگر است - يا دو طرفه شود، يا يکطرفه و از اين سو به آن سو شود.يک روز علم را غربيها از شرق و از همين ايران گرفتند. پايه‏گذار بسياري از علومي که امروز در دنيا رايج است، ايرانيها هستند.

 

عید غدیر 21/11/1382

همين مطلب كه بعضى از دوستان گفتيد، درست است؛ حافظ بودن كافى نيست؛ بعضيها اكتفا مى‏كردند به اين كه دانسته‏هاى ديگران را حفظ كنند؛ اما امروز اين ميل، عزم و احساس در خيلى از جوانان، اساتيد و نخبگان ما به‏وجود آمده كه بايد علم را توليد كرد. من هم همين را اصرار دارم و دنبال مى‏كنم؛ كننده كارش هم شما - مجموعه كسانى كه اهل علمند و بخشى از آنها شما نخبگان هستيد كه الان اين‏جا تشريف داريد - هستيد. بايد همّت كنيد؛ نبايد دلسرد شويد؛ همچنان‏كه اين برادرمان گفتند: «ما هستيم و خواهيم بود»؛ بايد هم باشيد؛ بايد هم بكنيد؛ وظيفه تاريخىِ ما و شماست. سرنوشت آينده اين كشور به همين تصميمى كه امروز ما خواهيم گرفت و عملى خواهيم كرد، بستگى دارد

عید غدیر 21/11/1382

فضاى عمومى كشور بايستى فضاى ترويج، توليد، گسترش و تحقيق علم و پرورش عالِم و محقّق باشد. وقتى فضاى عمومى اين‏طور شد، معنايش اين نيست كه لزوماً در همه خانه‏ها يا در هر نقطه‏اى از جامعه بايستى علم به‏وجود آيد؛ نه، بلكه علم لازم است در نقطه مناسب خودش به‏وجود آيد. فضا، فضاى علمى خواهد بود؛ فضاى تحقيقى خواهد بود؛ منتها بديهى است كه وقتى فضاى علمى در كشور به‏وجود آيد، اين علم و تحقيق در نقطه مناسب و متناسب رشد خواهد كرد؛ مثلاً در دانشگاهها، پژوهشگاهها و از اين قبيل مراكز.

 

بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى در ديدار دانشجويان و اساتيد دانشگاه‏هاى استان كرمان 19/2/84:

مسأله‏ي اول، شکل دادن به يک آرمان سياسي است که بتواند به فعاليت‏ها و تلاش‏هاي جوان جهت بدهد؛ چون بدون آرمان، نه مي‏شود درست زندگي کرد و نه تلاش انسان، منضبط خواهد بود. بايد آرمان و خط روشن و افق واضحي در مقابل وجود داشته باشد که به انسان جهت بدهد. اين آرمان چيست؟

انواع و اقسام نگاه‏ها به مقوله‏ي آرمانخواهي وجود دارد که عرض کردم.از آن دو دسته‏ي اول مي‏گذرم. دسته‏ي سوم - که راه علاج را تقليد مطلق از غرب مي‏دانند - فکرشان درخور مداقه است. شما جوانها در اين زمينه بايد حقيقتاً فکر و کار کنيد. من به شما در يک جمله عرض کنم که تجربه‏ي غرب، تجربه‏ي ناموفقي است. محصول تجربه‏ي غرب در نظام‏هاي اجتماعي، يکي فاشيسم است (حکومت نازي)، يکي کمونيسم است (حکومت بلوک شرق سابق)، يکي هم ليبراليسم است (حاکميت مطلق‏العنان امروز دنيا، که مظهرش امريکاست و نور چشمي و عزيزکرده‏اش هم اسرائيل است). همه‏ي جنايتهايي که تقريباً در طول صدوپنجاه سال اخير صورت گرفته - از آغاز روشنفکري غربي در عرصه‏ي عمل - محصول تجربه‏ي غرب است؛ يک قلم آن، دو جنگ جهاني است که ميليون‏ها کشته بر ملتها تحميل کرد؛ بدون اين‏که خودشان بخواهند.

ما علم را از همه کس مي‏گيريم؛ حرفي نداريم. اسلام به ما گفته: «اطلبوا العلم ولو بالصّين». صين يعني چين. چينِ آن روز وارث يک تمدن کهن و پيشرفته بود، با آن فاصله؛ و مطلقاً هم بويي از اسلام به مشامشان نرسيده بود؛ در عين حال پيغمبر فرمود علم و دانش و تجربه و - به زبان امروزي ما - فناوري را هرجا بود، برويد طلب کنيد؛ يعني شاگرد عالم بشويد، در مقابل عالم زانوي ادب بزنيد و از او ياد بگيريد.

من يک وقت در جمع دانشجويي ديگري گفتم هيچ ننگمان نمي‏کند که علم را از غربي‏ها و اروپايي‏ها ياد بگيريم؛ اما ننگمان مي‏کند که هميشه شاگرد بمانيم. شاگردي مي‏کنيم تا استعداد خود را پرورش دهيم و از درون بجوشيم. ما نمي‏خواهيم مثل استخري باشيم که آبي را در ما سرازير کنند و هر وقت هم خواستند، آب را بکشند يا اجازه ندهند بيايد، يا هرگونه آب آلوده‏يي را در اين استخر بريزند. ما مي‏خواهيم مثل چشمه‏ي جوشان باشيم؛ مي‏خواهيم از خودمان بجوشيم؛ مي‏خواهيم استعدادهاي خود را به‏کار بگيريم

اين دخترخانم عزيز به ارتباط صنعت و دانشگاه اشاره کرد؛ اين از شعارهايي است که بنده چند سال است دارم دنبال مي‏کنم و بحمدالله تا حدود زيادي هم تحقق پيدا کرده است.

پس مطلب اول اين است که تجربه‏ي غربي به‏درد نمي‏خورد. آرمان‏گرايي جوان ايراني ما عبارت است از ترسيم آينده‏يي با اين خصوصيات. ما نظام و کشوري مي‏خواهيم که پيشرفته باشد و مردم آن دانشمند و بيدار و زنده باشند؛ غفلت‏زده و خواب‏آلوده نباشند؛ کشور برخوردار از عدالت باشد؛ مبراي از فساد باشد؛ طبقه‏ي اشراف بر آن حاکميت نداشته باشد - چه اشراف سنتي، چه طبقه‏ي جديدي که ممکن است اسمشان اشراف نباشد، اما در واقع اشراف باشند و به قول آقايان از رانت‏هاي گوناگون اقتصادي استفاده کنند - برخوردار از قدرت و استحکام سياسي باشد؛ و همه‏ي اينها الهام گرفته‏ي از معارف دين و اسلام عزيز باشد. اسلام اين ظرفيت را دارد که اينها را به ما تعليم دهد.

ما اين تجربه را شروع کرده‏ايم. پيشرفت‏هاي زيادي هم در زمينه‏هاي مختلف داشته‏ايم که گوشه‏ي کوچکي از آنها را عرض کردم. البته نواقصي هم داشته‏ايم. بديهي است که ساختن چنين دنيايي، تلاش مستمر لازم دارد. ما با چالش‏هاي جهاني مواجه‏ايم و دشمن جهاني داريم. نمي‏خواهند بگذارند زير پرچم دين و معنويت و اسلام، جامعه‏يي با اين خصوصيات به‏وجود بيايد. اين جامعه، اهداف استکباري را هدف قرار مي‏دهد و مي‏کوبد؛ لذا مخالفت وجود دارد. ما با مسائل گوناگوني در عرصه‏ي کشور مواجه هستيم؛ چه مسائل خارجي، چه مسائل داخلي. من هميشه به بعضي از دوستان که مي‏آيند سؤالي مي‏کنند و چيزي مي‏گويند، مي‏گويم ميدان مبارزه است. ما يک روز با رژيم طاغوت مبارزه مي‏کرديم و طرف مقابل ما پليس شاه بود؛ امروز با نظام قدرت‏طلبِ خونريزِ جهاني داريم مبارزه مي‏کنيم. مبارزه مشکلاتي دارد؛ اين مشکلات را بايد تحمل کنيم و به جان بخريم. بنده خودم براي تحمل مشکلات آماده هستم؛ در هر مسؤوليتي که باشم. ملت ما هم نشان داده‏اند که آماده‏اند؛ همان‏طور که يکي از برادران عزيز ما الان گفت. ملت ما امتحان خوبي داده‏اند. مبارزه، سختي دارد؛ عقب‏نشيني و پيشرفت دارد؛ اما همه چيز بايد با حساب و کتاب باشد. در جنگ، عقب‏نشيني هم گاهي تاکتيک است. عقب‏نشيني غير از فرار است؛ نبايد فرار کرد؛ نبايد منهزم شد. عقب‏نشيني تاکتيکي يکي از فنون جنگ است؛ مثل پيشروي تاکتيکي است. فرار يعني عقب‏نشيني بي‏نقشه؛ کمااين‏که پيشروي بي‏نقشه هم منجر به شکست خواهد شد. همه‏چيز بايد با ميزان و با حساب باشد؛ منتها در جهت حرکت به جلو.

(اهميت فكر كردن) عزيزان من! روي مسائل فکر کنيد تا به نتيجه برسيد. نهضت آزادفکري‏يي که من پيشنهاد کردم در دانشگاه و حوزه راه بيفتد، براي همين است. تريبون‏هاي آزاد بگذارند و با هم بحث کنند؛ منتها نه متعصبانه و لجوجانه و تحريک شده‏ي به‏وسيله‏ي جريانات سياسي و احزاب سياسي که فقط به فکر آينده‏ي کوتاه‏مدت و مقاصد خودشان هستند و براي انتخابات و امثال آن از جوان‏ها استفاده مي‏کنند؛ بلکه براي پخته شدن، ورز خوردن و ورزيده شدن و با هدفِ آماده شدن براي ادامه‏ي اين راه طولاني و دشوار، اما بسيار خوش‏عاقبت.

در محيط دانشجويي جوان، پرداختن به معارف ديني، پرداختن به الگوهاي ديني، توسلات به پروردگار، توسلات به ائمه (عليهم‏السلام)، خواندن دعاي عرفه، برگزاري مراسم اعتکاف و خواندن نماز جماعت، بسيار خوب است. البته اين را هم عرض بکنم؛ در مراسم مذهبي به روح مراسم توجه کنيد؛ فقط صورت‏سازي نباشد؛ انسان شعري بخواند، اشکي بگيرد يا بريزد. روح دعا و نماز عبارت است از ارتباط با خدا، آشنا شدن با خدا، بهره بردن از معنويت، پاکيزه کردن و پيراستن روح، و پالايش کردن ذهن از وسوسه‏ها. نماز را با توجه و اول وقت بخوانيد. تحجر بد است؛ فکر نکردن در لايه‏هاي زيرين ظواهر، عيب بزرگي است؛ مواظب باشيد به اين عيب دچار نشويد. حرف‏هاي زيادي در اين زمينه مطرح است که چون وقت نماز نزديک است، از آنها مي‏گذرم

 

 

تعیین اهداف و چشم اندازها:

 

1)   شما براى پنجاه سال آينده برنامه‏ريزى كنيد؛ توقع ما اين است. منظورم در زمينه‏ى علم است. هدف را اين قرار بدهيم كه پنجاه سال بعد، كشور شما يكى از مراجع عمده و درجه‏ى اول علمى دنيا باشد؛ به طورى كه اگر كسى خواست با تازه‏هاى دانش آشنا شود، مجبور بشود زبان ملى شما را ياد بگيرد؛( بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى‏ در ديدار اساتيد و دانشجويان‏ دانشگاههاى استان سمنان
18/08/1385 )

2)   من مكرر گفتم، الان هم دارم به شما جوانهاى عزيز مى‏گويم؛ سند چشم‏انداز يك انشاى مدرسه‏يى نبوده كه كسى بنشيند بنويسد؛ يك آرزوى محض و آرزوى خام هم نبوده؛ اينها چيزهايى است كه با ملاحظه و محاسبه‏ى همه‏ى جهات روى كاغذ آمده و معنايش اين است كه اين شدنى است. اين‏كه ما گفتيم در ظرف بيست سال بايد رتبه‏ى بالا را در منطقه، در علم و در اقتصاد داشته باشيم، با محاسبه‏ى همه‏ى جوانب قضيه نوشته و تنظيم شده؛ و اين شدنى است.( ‏بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى‏ در ديدار دانشجويان و نخبگان سراسر كشور03/07/1384)

3)   ما آرمان بلندى داريم كه همه‏ى نيروى خودمان را مى‏خواهيم صرف كنيم، تا به آن آرمان برسيم و آن، ساختن ايرانى است كه خوشبختى مادى و معنوىِ اين ملت را تأمين كند و بتواند الگويى باشد براى ملت‏هاى ديگر.( بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى‏ در مراسم هفدهمين سالگرد ارتحال حضرت امام خمينى(ره(14/03/1385)

4)      جمهوري اسلامي ايران با دارا بودن توانايي‌هاي فراوان، جوانان با استعداد و ايمان راسخ، مي تواند "مادر علم" در ميان كشورهاي اسلامي شود(ديدار اعضاي شورايعالي انقلاب فرهنگي 13/10/1384)

5)   آنچه كه ما در تحول، تحولى كه با پيشرفت همراه است، مورد نظرمان است - كه جا دارد كه اين                        جزو آرمانهاى ما باشد - مبارزه‏ى با فقر، مبارزه‏ى با تبعيض، مبارزه‏ى با بيمارى، مبارزه‏ى با       جهل، مبارزه‏ى با ناامنى، مبارزه‏ى با بى‏قانونى، مديريتها را به سطح علمى‏تر ارتقاء دادن، رفتار   شهروندان را به سطوح منضبط ارتقاء دادن و انضباط اجتماعى، رشد امنيت، رشد ثروت ملى، رشد علم، رشد اقتدار ملى، رشد اخلاق و رشد عزت ملى است؛ همه‏ى اينها در اين تحول و پيشرفت، به معناى صحيح دخالت دارند و ما اينها را پايه‏هاى اصلى مى‏دانيم. در كنار اينها، عشق به معنويت و ارتباط با خدا، مهمترين عاملى است كه پيشرفت يك ملت را به معناى واقعى خودش تضمين مى‏كند؛ (بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى‏ در ديدار اساتيد و دانشجويان‏ دانشگاههاى استان سمنان
 18/08/1385 )

6)   اين‏كه من گفتم توليد علم، معنايش اين نيست كه علم ديگران را ياد بگيريم - آن را كه بايد ياد بگيريم و در اين شكى نيست - معنايش اين است كه ما خطِ مرزِ دانش را بشكنيم، باز كنيم و آفاق جديدى را فتح كنيم؛ البته اين كارِ دشوارى است. ما بايد به فناورى جهشى دست پيدا كنيم؛ ما بايد بتوانيم بر فناورى‏هاى موجود دنيا بيفزاييم؛ ما بايد بتوانيم اختراع صددرصد ايرانى را در بازارهاى دنيا مطرح كنيم.

7)   ما مى‏خواهيم در زمينه‏ى دانش و فناورى به جايى برسيم كه شأن ملت ايران است. اين فقط يك نگاه غرورآميز ملى نيست، اين نژادپرستى نيست؛ اين حتى يك نگاه انسانىِ عام به همه‏ى بشريت است؛ به‏خاطر اين‏كه اگر ما بتوانيم در دانش، در خط مقدم قرار بگيريم، انگيزه‏هاى جهان‏گيرى و جهان‏گشايىِ غرب را نداريم؛ انگيزه‏هاى سودجويانه‏ى از ملتها را نداريم؛ دانش ما كه به سود ماست، به سود ملتهاى ديگر هم هست .... ما اگر در صنعت و در دانش پيشرفت كنيم، به سود دنيا و ملتهاى عقب‏افتاده و در درجه اول به سود دنياى اسلام است

8)   اگر دانشمند بافضيلت و بااخلاق باشد؛ در هر رشته‏اي، از آن مي‏توان اميد براي اعتلاي بشريت و اعتلاي کشور خودش داشت؛ اين دانشمند هدفها را هدفهاي ارزشمند مي‏کند و حرکتش حرکت به نفع انسانيت و به نفع عدالت و به نفع فضيلت و در جهت مقابلِ نابساماني‏هاي عجيب دنياي  امروز خواهد شد. شما سعي کنيد اين‏جور دانشمنداني در آينده باشيد و هدف خودتان را اين مسائل قرار دهيد؛ انسانهايي باشيد که مي‏توانند چرخ دنيا را در جهت درست به حرکت دربياورند؛ اين را براي خودتان هدف قرار دهيد؛ و اين ممکن است؛ البته بايد کارهاي مقدماتي فراواني براي رسيدن به آن هدف انجام بگيرد.( بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامي در ديدار با جوانان نخبه و دانشجويان‏ 05/07/1383 )

9)   ما اين عقب‏افتادگى تاريخى را بايد جبران كنيم؛ يعنى ما ضربه را از بى‏علمى خورده‏ايم. اگر امروز دنياى اسلام از لحاظ اقتصادى عقب است، از لحاظ فرهنگى يا سياسى عقب‏مانده است، اين به خاطر آن است كه رقيب، يعنى دنياى غرب، مجهز به سلاح علم است. از سلاح علم براى غلبه‏ى در ميدانهاى سياست، اقتصاد و فرهنگ استفاده ميكند.

ما بايد اين سلاح را به دست آوريم. بايد بتوانيم مسلح به علم شويم تا تهديد رقيب - يا رقيب يا دشمن، حالا همه‏شان يك جور نيستند - نتواند آن‏طورى كه تاكنون كارآمد بوده است، كارآمد باشد. ما بايد اين را داشته باشيم. اين يك هدف راهبردى بسيار بلند ملت و بسيار مهم و حياتى است. علم را بايد به دست آورد. البته اين را ميدانيم كه علم به تنهايى كافى نيست. علم بايد با اخلاق و ايمان همراه شود تا ما به همان چاله‏اى نيفتيم كه غرب در آن افتاد؛ يعنى علم براى آن وسيله‏ى ظلم شد، وسيله‏ى انحراف اخلاقى شد و وسيله‏ى گسترش فرهنگهاى گمراه‏كننده و هلاك‏كننده شد. ما بايد دچار آن نشويم. آن به جاى خود محفوظ، اما حالا نقطه‏ى اساسى اين است كه علم براى ما يك امر حياتى است(:  بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى‏ در ديدار نخبگان جوان 25/06/1385)

 

 

    وسیله رسیدن به اهداف

 

1)   دو عنصر از مهمترين عناصر تأثيرگذار در پيشرفتهاى ملى براى كشورها، عبارت است از: يكى «خطرپذيرى» و يكى هم «كار سخت و پيگير و پشتكار» است.( :  بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى‏ در ديدار نخبگان جوان، 25/06/1385)

2)   مهمترين نکته‏ي جواني، حوصله است. اين را ما پيرها خوب مي‏فهميم؛ جوانها خودشان درست ملتفت نمي‏شوند. ابزار حوصله، مهمترين بستر براي جوان است. از اين حوصله‏ي جواني که به او روح کنکاش و کنجکاوي و پيگيري و ژرف‏کاوي مي‏دهد، بايد حداکثر استفاده را کرد. به اين جوانها بايد ميدان داد.(   بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى در ديدار وزير علوم و رؤساى دانشگاه ها،  17/10/1383)

3)   به شما عزيزان خودم که مثل فرزندان من هستيد، عرض مي‏کنم: دنبال توليد علم، ژرف‏بيني و ژرف‏يابي در علم باشيد. حال که هوش و استعداد و آمادگي ذهني داريد، همّت را به اين کار بگماريد. به اين‏که چارچوبهاي عادّي را ياد بگيريد، يا در فلان چيز - به قول شما - نمره بياوريد، فکر نکنيد؛ به علم فکر کنيد. البته اين، فرهنگ حمايت از علم و پژوهش و کارهاي مديريّتي را لازم دارد. اما عامل ديگري که ممکن است حتّي بر عوامل قبلي غلبه کند، ميل و علاقه و اراده و خواست شماست. همّت کنيد کشور را از لحاظ علمي بسازيد. (ديدار جمعى از برگزيدگان المپيادهاى جهانى و كشورى‏و افراد ممتاز آزمونهاى سراسرى سال 80 و 1381 (03/07/1381

4)   اگر شما جوانان نگاه به قلّه‏هاى آرمانى را كنار بگذاريد، برآيندِ غلطى به‏وجود خواهد آمد. برآيندِ آرمانگرايى شما و چالش مسؤولان با مصلحتها، برآيند معتدل و مطلوبى خواهد شد؛ اما اگر شما هم دنبال مصلحت‏گرايى رفتيد و گرايش مصلحت‏انديشانه - يعنى صددرصد با واقعيتها كنار آمدن - وارد محيط فكرى و روحى دانشجو و جوان شد، آن‏وقت همه چيز به‏هم مى‏ريزد و بعضى آرمانها از ريشه قطع و گم خواهد شد. دانشجويان نبايد آرمان‏گرايى را رها كنند. توقّع من از شما عزيزان اين است كه پايه‏هاى معرفتى خودتان را در همه زمينه‏ها عميق و مستحكم كنيد. (بيانات مقام معظم رهبرى‏در ديدار جمعى از اعضاى تشكّلها، كانونها، نشريات، هيأتهاى مذهبى‏و شمارى از نخبگان دانشجويى15/08/1382)

5)   من دو سه سال پيش در يک اجتماع دانشجويي در يکي از دانشگاهها گفتم: امروز ما به جنبش نرم‏افزاري ( كه معنايش خارج شدن علم از حالت تقليدى و ترجمه‏اى است )احتياج داريم. يک جنبش و يک حرکت و يک تلاش عمومي لازم است. اين تلاش عمومي، فقط وابسته به مديريّتها نيست. شما ناگهان با خودتان فکر نکنيد که مديريّتها نمي‏کنند، پس چطور مي‏شود؛ همه‏اش مربوط به مديريّتها نيست. خواست و اراده شما - يکي از شما بچه‏هاي عزيز گفتيد عشق؛ بله، عشق - عاشقانه کار کردن و با عشق دنبال علم و تحقيق رفتن و خواستن، اينها نقش دارد.  (ديدار جمعى از برگزيدگان المپيادهاى جهانى و كشورى‏و افراد ممتاز آزمونهاى سراسرى سال 80 و 1381   (03/07/1381,

6)   ليكن از اين جهت كه من احساس مى‏كنم روح مطالبه و خواستن و تصميم‏گيرى براى حركت و به پيش رفتن در جوانان ما روزبه‏روز بحمدالله زنده‏تر مى‏شود، خوشحالم. راز همه پيشرفتها همين است و اين در حال تحقّق يافتن است. در زمينه‏هاى ديگر تجربه كرديم و ديديم كه هرجا جوانان ما خواستند و همّت گماشتند، به هدف رسيدند و رسيديم. آنچه من با نخبگان علمى در اين چند سال اخير مطرح كردم، اين است كه همين همّت گماشتن و خواستن و عزم استوار كردنِ بر مقصود، در زمينه علم هم تحقّق پيدا كند. اين، حرفى است كه من چند سال است با همه جوانان، دانشجويان و همه اساتيد - هر وقت كه با آنها ملاقات مى‏كنم يا پيغامى به آنها مى‏دهم - در ميان مى‏گذارم و از آنها مى‏خواهم و مى‏بينم كه اين كار مى‏شود.( عید غدیر 21/11/1382)

7)   (مطالبه از مسوولان)يك نكته اين است كه ما در كشور به نقشه‏ى جامع علمى احتياج داريم. ما بايد بدانيم كه براى رسيدن به هدف چشم‏انداز بيست ساله - كه نام آن مكرر برده ميشود - نقشه‏ى جامع علمى ما چيست؟ اين را بايد ترسيم كنيم. بعد، اين نقشه را طبق راهبردهاى عملياتى و برنامه‏ريزيهاى زمان‏دار و منظم، مثل يك پازل، بتدريج بايد پُر و كامل كنيم. اين كار انجام نگرفته و ما آن را نياز داريم؛ و بايد انجام بگيرد. اين كار با زبدگان و نخبگان و صاحبان انديشه‏ى كشور در حوزه‏ى دانشگاهها و آموزش و پرورش و حوزه‏هاى ذى‏ربط عملى است و بايستى تحقق پيدا كند.( بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در ديدار رؤساى دانشگاهها، مؤسسات آموزش عالى و مراكز تحقيقاتی، 23/05/1385)

8)   (درباره نهضت توليد علم)بخصوص در زمينه‏ى علوم پايه كه در حقيقت پايه‏ى نظرى هر تحرك علمى و هر فناورى پيشرفته است؛ من تأكيد كرده‏ام و ميكنم. و البته در كنار اين توجه يافتن و سمتگيرى دانش، بايد به سوى عمل و كاربردى كردن و نيازهاى كشور را در نظر گرفتن و در آن جهت حركت كردن، توجه داشته باشيم. اين نكته‏ى دوم كه بايد به اين اهميت داد. البته خوشبختانه امروز كه ما در هر اجتماع دانشگاهى و دانشجويى شركت ميكنيم، مى‏بينيم صحبت نهضت توليد علم و نهضت نرم‏افزارى را خيلى خوب تكرار ميكنند؛ اين حالا به يك عرفى تبديل شده است. اما حالا بايد ما به معناى حقيقى كلمه، اين را دنبال كنيم كه تحقق پيدا كند. علم را بايد برويانيم؛ اين چيزى نيست كه بدون مديريت كردن و سرمايه‏گذارى(مطالبه از مسوولان)، به خودى خود به طور مطلوب صورت بگيرد.( بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در ديدار رؤساى دانشگاهها، مؤسسات آموزش عالى و مراكز تحقيقاتی، 23/05/1385)

9)   (مطالبه از مسوولان) مسئله‏ى مديريت تحقيقات، جزو چيزهاى بسيار اساسى است .تحقيقات بايد مديريت پيدا كند. ما همه‏اش مى‏گوييم بودجه‏ى تحقيقات از چهل و هفت صدم در صد مثلاً، به سه درصد برسد؛ روى جنبه‏ى مادى و كمى‏اش بحث مى‏كنيم كه البته لازم هم هست؛ اما يك جنبه‏ى كيفى هم دارد؛ تحقيقات موازى و غير لازم نبايد باشد؛ مهم تحقيقات بنيادى، تحقيقات كاركردى و تحقيقات تجربى - سه نوع تحقيقات داريم - است كه هر كدام در مجموعه‏ى تحقيقات كشور، يك سهم و وزنى دارند. اين سهم را رعايت نكردن و ملاحظه نكردن، از مشكلات ماست. يك مركزِ مديريت تحقيقات در كشور لازم است كه ان‏شاءاللَّه بايستى به همت اين عزيزان و اين دولت فعال و پا به ركاب و آماده به كار، تحقق پيدا كند.( بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى‏ در ديدار اساتيد و دانشجويان‏ دانشگاههاى استان سمنان
تاريخ :  18/08/1385)

10) اینكه «پيشرفت چيست؟» حرفهاى گوناگونى در سطح دنيا مطرح است. همه‏جور حرفى هست؛ نسخه‏هاى قلابى،توصيه‏هاى متناقض، عجيب و غريب و بعضاً خائنانه، كه اين بلايى بود كه در آغاز شروع مدرن‏سازى كشور به جان ما ايرانيها افتاد.
براى اينكه ما بتوانيم نسخه‏ى درست پيشرفت را پيدا كنيم، چه لازم داريم؟ بحث نظرى. اين، يكى از آن كارهايى است كه شماها بايد بكنيد. پيشرفتِ يك كشور چيست؟ البته مقصودم اين نيست كه در بحثهاى ذهنى و باز بيفتيم و همين‏طور خودمان را معطل مباحث ذهنى بكنيم؛ مباحث تئوريكِ بدون توجه به خارج و واقعيات؛ نه، اينها را نمى‏خواهم، اين غلط است.
تعيين الگوى پيشرفت» هم لازم است. الگوى پيشرفت چيست؟ ما بايد اين را مشخص كنيم. اگر اين را مشخص كنيم، آن وقت در برنامه‏ريزيها، اولويتها، تقدمها، برنامه‏ها، زمان‏بنديها، و سرمايه‏گذاريهاى ما اثر مى‏گذارد؛ به دنبال خود فرهنگ سازى مى‏آورد؛ در گفتگوى نخبگان خودش را نشان مى‏دهد و به ذهنيت عامه‏ى مردم سرريز مى‏شود؛ حتّى در صادرات و واردات كشور اثر مى‏گذارد؛ چه چيزى را از كجا وارد كنيم؟ چه چيزى را به كجا صادر كنيم؟( بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى‏ در ديدار اساتيد و دانشجويان‏ دانشگاههاى استان سمنان ، 18/08/1385)

11) عزيزان من! همه چيز به اميد متکي است؛ يعني بايستي شما و مسؤولان دانشگاههاي کشور - مسؤولان دولتي در رده‏هاي مختلف - که بناست در هر زمينه‏يي از جمله در اين زمينه‏هايي که شما مي‏گوييد، فعاليت کنيد، اميدوار باشند که مي‏توانند پيش بروند و مي‏توانند به نقطه‏ي مطلوب برسند. نوع بيان را نوعي نکنيد که معنايش حاکميت فضاي يأس بر تحرک باشد؛ نه، هيچ جاي يأس و نوميدي نيست و پيام يأس‏آلود هم به نظر من جايي ندارد.( بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامي در ديدار با جوانان نخبه و دانشجويان‏، 05/07/1383)

12) (برای جبران عقب ماندگی علمی)توليد علم يعنى رفتن از راههايى كه به نظر، راههاى نارفته‏اى است. البته اين به آن معنا نيست كه ما راههايى را كه ديگران رفته‏اند، نرويم و به تجربه‏هاى ديگران بى‏اعتنايى كنيم؛ بلكه به اين معناست كه به فكر باشيم. در اين دنياى عظيم و در اين طبيعت بزرگ، ناشناخته‏هاى فراوانى وجود دارد كه دانش پيشرفته امروز هنوز به آنها دست نيافته است. ناشناخته‏ها بسيار فراوان است و به گمان زياد به‏مراتب بيشتر از چيزهايى است كه بشر تاكنون به آنها دست يافته است. بايد دقّت كنيم، فكر كنيم و به دنبال كشف ناشناخته‏ها باشيم. بايد همان استعدادى را كه گفته شد و بنده هم مى‏دانم مغز و فكر ايرانى آن را دارد، به‏كار بيندازيم. راههاى ميانبُر را پيدا كنيم و از بدعت و نوآورى در وادى علم، بيمناك نباشيم. اين حركت بايد در دانشگاهها و مراكز علمى و تحقيقاتى ما به صورت انگيزه‏اى عام، امرى مقدّس و يك عبادت تلقّى شود.همه رشته‏هاى علوم بايد به اين صورت درآيد. ما بايد اين جرأت را داشته باشيم كه فكر كنيم مى‏توانيم نوآورى كنيم.

13) آنچه به نظر من مهمّ است، نكته‏اى است كه بعضى از دوستان هم به آن اشاره كردند. آن نكته، نگاه به علم و تحقيق و ساماندهىِ وضع علم و تحقيقات در كشور است. اين، كار كلانى است كه بايد حتماً اهتمام جدّى نسبت به آن ورزيده شود. بنده هم در اين مورد يقيناً مسؤوليت دارم و دنبال خواهم كرد(بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى‏ در ديدار با اساتيد دانشگاه شهيد بهشتى، 22/02/1382)

14) بياييد روي ايجاد يک مرکز  I.S.Iاسلامي فکر کنيد و در اين خصوص با کشورهاي اسلامي وارد مذاکره شويد. ما خوشبختانه در بين کشورهاي اسلامي، پيشرفته هستيم. البته ايجاد اين مرکز اسلامي معنايش اين نيست که رابطه‏ي خود را با مجلات I.S.I در دنيا قطع کنيم؛ نه، اين مرکز را هم به‏وجود بياوريم تا متعلق به خودمان باشد؛ اين هم بشود يک مرجع معتبر. از اين کارها هرچه بيشتر بکنيد، ان‏شاءالله به پيشرفت کشور بيشتر کمک خواهيد کرد.( بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى در ديدار وزير علوم و رؤساى دانشگاه ها   17/10/1383)

 

 

 

     تعیین تعریف درست نخبه

1)      (به طور کلی).... يعنى شما كه دانشجو و جزو قشر زبده و نخبه هستيد،.....          پس، از نظر رهبر قشر دانشجو قشر نخبه ای است

2)   يک کشور از نخبگان خودش مي‏خواهد که به نيازها و مطالبات عمومي و به مصالح کشور بينديشند؛ به آنها پاسخ دهند و خودشان را متعهد بدانند. من در جمع نخبگان المپيادي - البته الحمدلله الان همه‏ي شما نخبه هستيد؛ بنده همه‏ي شما جوانها را به يک معنا نخبه مي‏دانم - مکرر گفته‏ام که نخبگان توجه داشته باشند خود را از ملت طلبگار ندانند.( بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى‏در ديدار دانشجويان در ماه مبارك رمضان‏10/08/1383)

3)   من مى‏خواهم غالب يا بيش از غالب بدنه دانشجويى كشور، مجموعه‏اى متعهّد و داراى احساس مسؤوليت نسبت به آرمانهاى دانشجويى باشند. يكى از اين آرمانها مسأله علم است؛ دومى عدالتخواهى است و آرمان سوم، آزادانديشى و آزاديخواهى است... آزادانديشى يعنى آزادانه فكر كردن؛ آزادانه تصميم گرفتن؛ ترجمه‏اى، تقليدى و بر اثر تلقين دنبال بلندگوهاى تبليغاتى غرب حركت نكردن. لذا شامل علم، معرفت، مشى سياسى، شعارها و واژه‏ها و خواسته‏هاى متعارف سياسى و اجتماعى هم مى‏شود. (بيانات مقام معظم رهبرى‏در ديدار جمعى از اعضاى تشكّلها، كانونها، نشريات، هيأتهاى مذهبى‏و شمارى از نخبگان دانشجويى15/08/1382)

4)   اين شجره‏ى طيبه‏اى را كه امام بزرگوار غرس كرد و خداى متعال بركت بخشيد و شاخ و برگ آن را اين‏چنين گسترده كرد، همه با هم بايد حفظ كنيم؛ هم مسؤولان، هم آحاد مردم، هم نخبگان سياسى، هم نخبگان علمى، هم اهل حوزه، هم اهل دانشگاه، هم كارگر و هم همه‏ى قشرهاى ديگر. اين، وظيفه‏ى همه است؛ همه، انقلاب و كشور را بايد از خود بدانند؛ همه، نظام جمهورى اسلامى را بايد از خود بدانند؛ همه، امت جمهورى اسلامى‏اند. ما آن كسانى را غريبه مى‏دانيم؛ از اين دايره خارج مى‏دانيم، كه براى دشمن كار مى‏كنند. آن كسى كه امام و راه امام و وصيت‏نامه‏ى امام را قبول دارد، او «خودى» است؛ آن كسى كه استقلال ايران برايش داراى اهميت است و به آن پايبند است، «خودى» است؛ آن كسى كه عزت اين ملت و پيشرفت علمى اين ملت را دنبال مى‏كند، او «خودى» است. غريبه‏ها كسانى هستند كه مشتاق سلطه‏ى امريكايند؛ آن‏ها كسانى هستند كه در خانه، براى دزدِ كمين گرفته كار مى‏كنند و به نفع او اقدام مى‏كنند. غريبه آن كسى است كه بلندگوى افكار و اهداف دشمنان اين ملت است. آن كسى كه سخن ملت را مى‏گويد، آن كسى كه از زبان اين ملت حرف مى‏زند، آن كسى كه با دشمنان اين ملت دشمنى مى‏كند، آن كسى كه در راه مصالح اين ملت در هر بخشى قدم برمى‏دارد، جزو سربازان جمهورى اسلامى است. آن كسانى كه عمداً در قول و عمل، وحدت را مى‏شكنند و حركت در جهت خواست دشمن مى‏كنند، اينها در مقابل جمهورى اسلامى صف‏آرايى مى‏كنند. البته «خودى»ها مراقب باشند؛ غفلت نكنند. گاهى ديده مى‏شود بعضى از «خودى»ها از سر غفلت و نادانى - گاهى هم به‏ندرت، بعضى ناجوانمردانه - تحت تأثير كينه‏هاى شخصى، كارِ غريبه‏ها را مى‏كنند! اين افراد بايد به‏هوش باشند. (بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى‏ در مراسم هفدهمين سالگرد ارتحال حضرت امام خمينى(ره(14/03/1385 (

5)   (توصیه اخلاقی به نخبگان) ورود در ميدان تحقيق علمي بايد شما را از غور و پيشرفت در ميدان معرفت ديني، تمرين اخلاقي و کسب فضيلت باز ندارد؛ بايد اينها را با هم داشته باشيد. اين آيه‏يي که اين برادر عزيزمان در ابتدا قرائت کردند: «و يزکيهم و يعلّمهم الکتاب و الحکمة»، خداي متعال پيغمبر را فرستاد، تا او تعليم بدهد و تزکيه کند. بنابراين، تعليم و تزکيه با يکديگر است؛ اين دو را از هم جدا نکنيد. اين باور که هر کسي وارد ميدان علم شد، به‏طور طبيعي بايستي از فضيلت و معنويت و اخلاق کناره بگيرد، فکري کاملاً غلط و وارداتي و متکي به پيشينه‏يي است که در اروپاي مسيحي به‏وجود آمد و بکلي با محيط اسلامي و با فهم و تعاليم اسلامي سازگار نيست؛ چرا که اگر دانشمند بافضيلت و بااخلاق باشد؛ در هر رشته‏اي، از آن مي‏توان اميد براي اعتلاي بشريت و اعتلاي کشور خودش داشت؛ اين دانشمند هدفها را هدفهاي ارزشمند مي‏کند و حرکتش حرکت به نفع انسانيت و به نفع عدالت و به نفع فضيلت و در جهت مقابلِ نابساماني‏هاي عجيب دنياي  امروز خواهد شد. شما سعي کنيد اين‏جور دانشمنداني در آينده باشيد و هدف خودتان را اين مسائل قرار دهيد؛ انسانهايي باشيد که مي‏توانند چرخ دنيا را در جهت درست به حرکت دربياورند؛ اين را براي خودتان هدف قرار دهيد؛ و اين ممکن است؛ البته بايد کارهاي مقدماتي فراواني براي رسيدن به آن هدف انجام بگيرد.( بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامي در ديدار با جوانان نخبه و دانشجويان05/07/1383‏)

6)   (توصیه اخلاقی به نخبگان) يادتان باشد که هرچه عالم‏تر و نخبه‏تر مي‏شويد، متواضع‏تر شويد؛ اين را فراموش نکنيد. مبادا نخبه بودن خدا نکرده در شما نخوت ايجاد کند؛ نخبه بودن ملازمه‏يي با نخوت‏گرايي ندارد؛ البته من در شماها نمي‏بينم؛ چهره‏هاي نوراني شماها اين‏جور نشان نمي‏دهد؛ اما به‏هرحال مراقب باشيد. فضاي نخبگي در کشور با فضاي تکبر بکلي بايد جدا شود. هرچه شما موفقيتهاي علمي‏تان بيشتر شد، هرجا به تحقيق جديدي دست يافتيد و توفيق بيشتري پيدا کرديد، متواضع‏تر، مردمي‏تر و خلاصه، خاکي‏تر شويد؛ اين است که مي‏تواند تداوم پيشرفتها و فايده‏ي وجود شما را بيشتر کند.( بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامي در ديدار با جوانان نخبه و دانشجويان05‏/07/1383)

7)   نخبه آن كسى است كه بتواند برجستگى خودش را بدون ادعا، با شخصيت خود، با هويت خود و با ذات خود، به ديگران تفهيم كند. من اين را مى‏بينم. در بين مردم استانها و مردم سراسر كشور، برجستگانى در همه جا هستند؛ اما ما از هم خبر نداريم.( بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى در ديدار نخبگان استان سمنان19/08/1385)

 

 

 

     تعیین وظایف نخبگان نسبت به جامعه

 

1)   آن چيزي که به نظرم از همه مهمتر مي‏آيد، اين است که همّت جامعه علمي ما بايد به توليد علم گماشته شود. ما نبايد به ترجمه و فراگيري اندوخته‏هاي ديگران اکتفا کنيم. نه اين‏که فرا نگيريم؛ هيچ کس نمي‏گويد از ديگران فرا نگيريم؛ چرا، بايد فرا گرفت؛ ليکن علم را بايد توليد کرد.

2)   من مى‏خواهم غالب يا بيش از غالب بدنه دانشجويى كشور، مجموعه‏اى متعهّد و داراى احساس مسؤوليت نسبت به آرمانهاى دانشجويى باشند. يكى از اين آرمانها مسأله علم است؛ دومى عدالتخواهى است و آرمان سوم، آزادانديشى و آزاديخواهى است

3)   از نخبگان، زبدگان و برجستگان - که مظهر آنها مجموعه‏ي استاد و دانشجو هستند - توقع اين است که روحيه‏ي به فکر سرنوشت خود بودن، بر روحيه‏ي به فکر سرنوشت کشور بودن ترجيح پيدا نکند

4)   اين شجره‏ى طيبه‏اى را كه امام بزرگوار غرس كرد و خداى متعال بركت بخشيد و شاخ و برگ آن را اين‏چنين گسترده كرد، همه با هم بايد حفظ كنيم؛ هم مسؤولان، هم آحاد مردم، هم نخبگان سياسى، هم نخبگان علمى، هم اهل حوزه، هم اهل دانشگاه، هم كارگر و هم همه‏ى قشرهاى ديگر. اين، وظيفه‏ى همه است؛

5)   اين‏که ما بگوييم در کدام بخشها، در کدام پروژه‏ها و در کدام رشته‏ها بايد کار و تحقيق شود، البته اين کارِ ويژه و تخصصي است. به نظر ما همان بنيادي که گفتيم، ان‏شاءالله اگر تشکيل شود، يک قسمت هم به اين چيزها اختصاص پيدا مي‏کند؛ اولويتها را معين خواهد کرد و به اين چيزها خواهد پرداخت. منتها معلوم است که يک کشور از نخبگان خودش چه مي‏خواهد. يک کشور از نخبگان خودش مي‏خواهد که به نيازها و مطالبات عمومي و به مصالح کشور بينديشند؛ به آنها پاسخ دهند و خودشان را متعهد بدانند. من در جمع نخبگان المپيادي - البته الحمدلله الان همه‏ي شما نخبه هستيد؛ بنده همه‏ي شما جوانها را به يک معنا نخبه مي‏دانم - مکرر گفته‏ام که نخبگان توجه داشته باشند خود را از ملت طلبگار ندانند. ما به مسؤولان مرتب سفارش مي‏کنيم به نخبگان رسيدگي کنند؛ اينها سرمايه‏ها و گنجينه‏هاي کشورند و البته بايد به اينها رسيدگي شود؛ در اين شکي نيست. يک مطلب اين است که ما مسؤولان بايد خود را براي پشتيباني، حمايت و دفاع از نخبگان مسؤول بدانيم؛ اما حرف ديگر اين است که ما بگوييم نخبگان خود را از ملت ايران و از کشورشان طلبگار بدانند؛ اين دومي مطلقاً قبول نيست. همه‏ي ما بدهکاريم: بدهکار به اين ملت، بدهکار به اين تاريخ، بدهکار به نسلهاي آينده.

6)   کار شما پيشرفت علمي و پيگيري عقلانيت علمي است؛ اين کاري است مطلوب اسلام و مورد نظر و مورد تحريص و تحريض اسلام. ما به عنوان مسلمان و مؤمنِ به اين آئين، وظيفه داريم کار علمي و رسيدن به اوج علمي را هم در حرکت فردي خودمان و هم در برنامه‏ريزي جمعي کشور دنبال کنيم؛ اين وظيفه است؛ نگاه به اين قضيه، بايد به اين شکل باشد.

7)   اين بزرگترين تحقير يک انسان برجسته‏ي علمي است که تلاش کند، زحمت بکشد، کار کند و همه‏ي امکانات کشورش در واقع منتهي شود به پديد آمدن اين انسان نخبه، اما او در خدمت فلان کارخانه‏دار يا فلان کمپاني‏دار هيچي‏ندان و هيچي‏نفهمِ ضد بشرِ فلان نقطه‏ي دنيا باشد و آن شخص از اين انسان نخبه به عنوان يک مهره و ابزار در مجموعه‏اش استفاده کند. يک انسان نخبه آن‏وقتي سرافراز و سربلند است که بتواند در بهبود اوضاع کشور و خانه و ملت خودش و بهبود زندگي و آينده و تاريخ انسانهايي که ذي‏حق نسبت به او هستند، نقش ايفا کند. شماها آن‏وقتي چهره‏ي درخشان خواهيد داشت که بتوانيد در کشور خودتان نقش ايفا کنيد.

8)   به نخبگان هم عرض مى‏كنم: نخبه بودن يك ارزش است حقيقتاً؛ اما «و تمام آنگه شود» - به قول سعدى - اين ارزش است كه به دنبالِ نخبه بودن، نخبه‏پرورى بيايد. نخبگان عزيز ما در هر رشته‏اى بر پروراندن همت بگمارند. اولاً پروراندن خود؛ انسان حدِّ يقف كه ندارد؛ معلومات انسان روزبه‏روز ممكن است بيشتر بشود. پروراندن خود و پروراندن، به نظر من تكليف نخبگان است.

9)   مسئوليت شما سنگين است؛ هم بايد درس را بخوانيد، هم محيط سياسى‏تان را بشناسيد، هم روى محيط سياسى اثر بگذاريد و هم خودتان را از لحاظ فكرى و روحى آماده كنيد براى فردايى كه بلاشك وزن اين نظام متكى به معنويت - يعنى نظام جمهورى اسلامى - در معادلات جهانى بين‏المللى، ده برابر امروز خواهد شد. مطمئن باشيد كه ما چنين روزى را در پيش داريم و شما جوانهاى امروز، آن روز را خواهيد ديد. على‏القاعده آن روز ماها نيستيم؛ اما شماها هستيد و خواهيد ديد آن روزى را كه وزن و ثقل و اهميت جمهورى اسلامى در معادلات جهانى - چه از لحاظ سياسى، چه از لحاظ علمى و چه از لحاظ بيان افكار سازنده - ده برابر امروز است. بايد خودتان را ان‏شاءاللَّه براى آن روز آماده كنيد

10) اين‏که ما مي‏بينيم امروز نسل جوان در کشور ما به سمت تحرک و پويايي علمي پيش مي‏رود، به‏خاطر اين است که اين اميد در نسل جوان ما به‏وجود آمده است. ما بايد اين اميد را روزبه‏روز بيشتر کنيم؛ وظيفه‏ي نخبگان ما هم اين است. نخبگان ما اگر با جوانها حرف مي‏زنند و اگر به آنها اطلاعات مي‏دهند، طوري حرف نزنند که جوان نسبت به آينده مأيوس شود.

11) آنچه كه پيشرفت هست، اين است كه ما از هر كه و هر جور، همه‏ى دانشهاى مورد نيازمان را فرا بگيريم؛ اين دانش را به مرحله‏ى عمل و كاربرد برسانيم، تحقيقات گوناگون انجام بدهيم، براى اينكه دامنه‏ى علم را توسعه بدهيم، تحقيقات بنيادى انجام بدهيم، تحقيقات كاربردى و تجربى انجام دهيم، تا فناورى را به وجود آوريم يا فناورى جديدى را به وجود بياوريم يا فناورى را تكميل كنيم؛ تصحيح كنيم و انجام بدهيم؛ در زمينه‏ى آموزشهاى مديريتى از پيشرفتهاى دنيا فرا بگيريم، آن را بين خودمان بر طبق نيازها و عرف و فرهنگ خودمان تحليل و فهم كنيم و با جامعه‏مان تطبيق كنيم؛ درباره‏ى مشكلات اجتماعى‏اى كه در كشور وجود دارد، تحقيق كنيم و راه ريشه كردن اينها را پيدا كنيم و به دنبال اين برويم كه راه مبارزه با اسراف چيست. اسراف يك بيمارى اجتماعى است. راه مبارزه با مصرف گرايى چيست؟ راه مبارزه با ترجيح كالاى خارجى بر كالاى ساخت داخل چيست؟ اينها تحقيق مى‏خواهد. در دانشگاهها پروژه‏هاى تحقيقى بگيريد، استاد و دانشجو كار كنيد، نتيجه‏ى تحقيق را به مسئولان كشور بدهيد؛ به رسانه‏ها بدهيد تا سرريز شود و فرهنگ‏سازى شود. اين، مى‏شود پيشرفت

12) حرف ما اين است: يك؛ با تحول نبايد سينه به سينه شد. دو؛ از تحول بايد استقبال كرد. سه؛ نه فقط با تحول نبايد دشمنى كرد، كه بايد از آن استقبال كرد. چهار؛ تحول را بايد مديريت كرد؛ در تحول، دگرگونىِ به سمت پيشرفت و تعالى را بايد در نظر گرفت. تحولى كه موجب پسرفت بشود، تحول بدى است. پنج؛ تحول را با آنارشيسم و ساختارشكنى و هرج و مرج نبايد اشتباه گرفت. و بالاخره پايه‏ى تحول را بايستى غير از آن چيزى كه امروز معيارهاى پيشرفت در دنيا محسوب مى‏شود - كه اغلبش را شمرديم - دانست؛ و معيارهاى ويژه‏ى جمهورى اسلامى و حرف نوِ اسلام در زمينه‏هاى اخلاق، معنويت، معرفت الهى، انسان دوستى و ارتباطات و عواطف بشرى را در نظر گرفت و اينها را هم بايستى جزو معيارهاى پيشرفت دانست. و كسى هم كه متصدى اين كارهاست، عبارتند از مجموعه‏ى نخبگانِ دانشگاه و حوزه. شما جوانها و آنهايى كه آمادگى داريد، وارد اين ميدان شويد. منتها منتظر من و امثال من نمانيد. ماها حداقل پنجاه سال اختلاف سنى با شما داريم؛ شما جوانيد؛ مركز نيرو و نشاط هستيد؛ كار مالِ شماست؛ همچنان كه آينده مال شماست. بنابراين منتظر نمانيد، خودتان اقدام كنيد؛ اساتيدتان اقدام كنند. مسئولان كشور هم البته آگاه و متوجه باشند. منتها توجه داشته باشيد كه اگر شما هم دنبال اين كارها هستيد، بايد مديريت كنيد. همان شاخصها را مراقبت كنيد. مثل ميدان مين است؛ دو طرف، ميدان مين است. از آن خط سالم و صحيح حركت كنيد.

13) شما كسانى هستيد كه در اين صحنه - كه مورد اهتمام ماست - بايستى مثل يك سرباز در ميدان جنگ انگيزه داشته باشيد و كار كنيد. اين، لبّ قضيه است. ما نمى‏خواهيم چيزى را به كسى تحميل كنيم و اين كار مثل سربازگيرىِ اجبارى دوران جنگ نيست. در اين‏جا نخبه علمى در ميدان پرورش، پيشرفت و توليد علم بايستى مثل يك سرباز كار كند؛ اگر هم نكرد، كسى يقه او را نخواهد گرفت؛ ليكن يك روز يقه همه ملت و كشور را مشكلات اساسى و بزرگى خواهد گرفت كه ما در كشورمان تجربه كرديم (عید غدیر 21/11/1382 دیدار با جوانان نخبه)

 

 

تعیین وظایف مسوولین نسبت به نخبگان

 

1)   هدف ديگري که در خصوص برنامه‏ريزي براي نخبگان وجود دارد، اين است که اينها احساس کنند مي‏توانند از استعداد خود استفاده نمايند؛ احساس بن‏بست نکنند....اسلام افراد را به طلبِ علم تحريض کرده و بايد طلبِ علم کرد. هر جاي دنيا که علمي وجود دارد و مي‏توان از آن استفاده کرد و براي رفتن ما محذوري وجود ندارد، بايد رفت و علم را براي ملت و کشوري که متعلّق به آن هستيم، به دست آورد. بنابراين تلاش براي نخبگان، يک هدفش بايد اين باشد که آنهايي که احساس مي‏کنند نمي‏توانند در اين‏جا دست و پاي علمي بزنند، پر و بال علمي باز کنند و ببينند مي‏توانند. بايد براي اينها کارهايي انجام گيرد و - به قول يکي از شما - برنامه‏ريزي شود. با برنامه‏ريزي منظّمي بروند معلومات را ياد بگيرند و برگردند. اينها کارهايي است که بايد صورت گيرد؛ ما اين را از دوستانمان در دولت خواسته‏ايم؛ خود آنها هم اظهار کرده‏اند که به اين کارها، هم در زمينه پژوهش و هم در زمينه حمايت و پشتيباني نخبگان، علاقه‏مندند.

2)   در مجموع، آنچه به‏نظرم مي‏رسد، اين است که ما در زمينه‏ي تربيت نخبگان - که يک بخش عمده‏ي آن در عرصه‏ي آموزش دانشگاهي است - هم در بخش آموزش و هم در بخش پژوهش، نياز به تمرکز بيشتري از سوي مسؤولان داريم. مسؤولان کشور در اين زمينه بايد با يک نگاه واقع‏بين و با يک محاسبه‏ي صحيح و - براي کوتاه‏مدت - غيرمادي به مسأله نگاه کنند. اگرچه در بلندمدت يقيناً ثروت و پيشرفت و رشد مادي کشور هم در گرو همين‏هاست، منتها در مسائل دانشگاه، در کوتاه‏مدت بايد محاسبات را بر مبناي مسائل مالي و اقتصادي و مادي قرار نداد.

3)   همين مسأله‏ي هجرت نخبگان يا فرار مغزها - که آقايان به بيانهاي خوبي اشاره کردند - هرچند بخشي از آن بلاشک به امکانات و امثال آن مرتبط است، بخشي هم به مسائل معنوي ربط دارد؛ اما بخشي هم مربوط به مديريتهاست. ما، هم در وزارت علوم و بخشهاي مختلف تحقيقاتي، و هم در مديريت دانشگاه‏ها نياز به اين داريم که انسانهايي که اين مسؤوليتها را بر عهده دارند، با نگاه مديريتي کارآمد و پخته و سنجيده با اين مسأله برخورد کنند.

4)   يقيناً پيشرفت کاروان علم و تحقيق در کشور احتياج دارد به مديريت؛ به تعبير برخي از دوستان، به نظارت، اشراف، برنامه‏ريزي، جهتدهي و هدف معين کردن نياز دارد؛ بدانيم براي کار تحقيقاتي راهبرد ما چيست؛ چه کنيم که اين تحقيقات و اين آموزش براي کشور مفيد باشد و به‏کار کشور بيايد،

5)   البته تحقيقات لازم است، بودجه‏ى اختصاصى لازم است، فضاى تشويق و ميدان دادنِ به كار لازم است، اتصال دانشگاه با صنعت لازم است؛ همه‏ى اينها جزو لوازم كار است. البته مسؤوليت به عهده‏ى ماهاست، به عهده‏ى مسؤولان است، به عهده‏ى دولت است.

6)   يك نكته اين است كه ما در كشور به نقشه‏ى جامع علمى احتياج داريم. ما بايد بدانيم كه براى رسيدن به هدف چشم‏انداز بيست ساله - كه نام آن مكرر برده ميشود - نقشه‏ى جامع علمى ما چيست؟ اين را بايد ترسيم كنيم. بعد، اين نقشه را طبق راهبردهاى عملياتى و برنامه‏ريزيهاى زمان‏دار و منظم، مثل يك پازل، بتدريج بايد پُر و كامل كنيم. اين كار انجام نگرفته و ما آن را نياز داريم؛ و بايد انجام بگيرد. اين كار با زبدگان و نخبگان و صاحبان انديشه‏ى كشور در حوزه‏ى دانشگاهها و آموزش و پرورش و حوزه‏هاى ذى‏ربط عملى است و بايستى تحقق پيدا كند.(درباره اهمیت این موضوع توضیحات بیشتری موجود است)

7)   با اين همه جوان، با اين همه انسان پرشور، با اين همتهاى بلند، با اين شجاعتها، كارهاى بسيار بزرگى مى‏شود انجام داد. مسؤولان از پيشرفت نترسند، از حركت به سمت قله‏هاى بزرگ نترسند؛ واهمه نكنند. از دشمن هم واهمه نكنند. نمى‏گوييم احتياط نكنند، چرا، احتياط در همه حال لازم است، اما احتياط كردن غير از ترسيدن است. اگر كسى از دشمن ترسيد، مرعوب دشمن شد، ديگر حركت نمى‏تواند بكند. نخير، از دشمن نترسند. البته مواظب باشند، مراقب باشند، جوانب كارهاشان را بسنجند، احتياط هم بكنند، ليكن عزم جلو رفتن را هرگز از دل خودشان و دل اين ملت خارج نكنند. توقف جايز نيست؛ چه در دانشگاه، چه در محيطهاى علمى ديگر، چه در محيطهاى صنعتى، چه در كارخانه، چه در محيط تجارت و دادوستد، چه در محيطهاى علمىِ دينى. در همه‏ى محيطها توقف جايز نيست. بايد جلو رفت. ما حالا كه گرمِ حركت شديم، ملت ما گرم حركت شده است، بيشتر از گذشته مى‏فهميم كه توانايى حركت اين ملت خيلى زياد است و ما مى‏توانيم ان‏شاءاللَّه به بركت اين آزادى و همت و اعتماد به نفسى كه انقلاب به اين ملت داده است، راههاى خيلى دشوارى را بپيماييم.

8)   اهتمام ويژه به امر نخبگان براي شناسايي و سازماندهي آنان بمنظور بهره گيري بهتر از اين قشر ممتاز و همچنين تامين نيازمنديهاي آنان را از جمله رويكردهاي مهم شورايعالي انقلاب فرهنگي دانستند(یکی از نهادهای مرتبط با نخبگان)

9)   ما بايستي امکان فراهم کنيم تا فرد مستعد بتواند از لحاظ علمي خودش را پيش ببرد؛ از لحاظ تحقيقات بتواند خودش را اشباع کند تا ديگران نتوانند بيايند از اين سرمايه کشور بهره‏برداري کنند. در دانشگاهها بايستي مراکز خاصي براي استعدادهاي درخشان باشد. همچنان که ما براي استعدادهاي درخشان دبيرستان درست کرديم، بخشي از دانشگاه، بخشي از مراکز تحقيقي و بخشي از بودجه‏اي که صرف اين کارها مي‏شود، بايد براي اين صرف گردد که به ممتازان استعداد ميدان بدهند؛ چون ميدان دادن به آنها به نوبه خود کساني ديگري را تشويق مي‏کند؛ به ميدان مي‏آورد و دايره پيشرفت علمي را گسترش مي‏دهد. به آن کسي که استعداد درخشاني داشته، رفته تحصيلات عالي کرده و حالا به کشور برگشته است بايد برسند. بايد به او توجّه کنند؛ راه را برايش بگشايند و وسيله تقويت ديگران را براي او فراهم نمايند. اين جزو کارهايي است که بايد آقايان عزيز بنشينند و برايش برنامه‏ريزي کنند. البته من شنيدم که دانشگاه صنعتي‏شريف به اين مسأله مي‏پردازد؛ اما يک دانشگاه کافي نيست؛ همه دانشگاهها بايد بپردازند. دستگاه آموزش عالي بايد به اين مسأله بپردازد و اين قضيه حتماً بايد دنبال شود.

10) (در رابطه با اساتید)يك نكته‏ى ديگر كه اشاره‏اى هم در صحبتهاى آقايان بود، مسئله‏ى ملاك ارتقاء اعضاى هيئتهاى علمى است. اين ملاكها چيست؟ خوب، حالا مقاله و مجلات آى.اس.آى و اينها، همه حرفهاى خوب و درستى است؛ ليكن اينها تنها ملاك نباشد. حالا خود اين مقالات درج‏شده‏ى در مجلات آى.سى.آى هم هميشه ملاك نيست. آن‏چنان كه اهل فن و افراد مطلع به بنده گزارش ميدهند، اينها سطوح مختلفى دارد و آن‏چنان نيست كه صرف اين معنا يك ملاك دائمى به حساب بيايد؛ ليكن ملاكهاى ديگرى هم وجود دارد: مثلاً فرض كنيد پرورش دانشجو. استادى كه در دانشجوپرورى و شاگردپرورى و به ثمر رساندن شاگرد، از خودش يك كار درخشانى نشان ميدهد، يا نظر نوى در مسائل علمى و دانشگاهى ابراز ميكند؛ ملاكِ ارتقاء است. اين ملاكهاى گوناگون را مى‏شود تدوين كرد و ملاك ارتقاء اعضاى هيئتهاى علمى قرار داد....واقعاً استادى كه مطالعه نكند، درسش پوچ در مى‏آيد. حالا حُسن درسهاى حوزوى و طلبگىِ ما اين است كه اگر استاد بى‏مطالعه بيايد و بى‏ربط حرف بزند، فردا ديگر شاگرد پاى درس او نمى‏آيد. بعد از مدتى درسش از صد نفر به پنجاه نفر و بيست نفر ميرسد و گاهى هم تعطيل ميشود؛ اما دانشگاه اين‏طور نيست؛ اين شاگرد بيچاره مجبور است كه به اين كلاس بيايد و مجبور است اين واحدها را با اين استاد بگذراند و منتظر نمره‏ى او هم هست و نميتواند به او جسارتى هم بكند. پس از اين جهت، اين عيب دانشگاه است و اين حُسن حوزه است. بالأخره شما كارى كنيد كه استاد بتواند خودش از لحاظ علمى و سطح دانش خود، ارتقاء پيدا كند.

11) همه‏ى اين زمينه‏هاى مربوط به علم و تحقيقات، و اين مسئله‏ى تأكيد بر علوم پايه، از جمله‏ى چيزهايى است كه من بارها رويش تأكيد كرده‏ام. هر كشورى به هر جا رسيده، از علوم پايه رسيده است

12) مسئله‏ى مديريت تحقيقات، جزو چيزهاى بسيار اساسى است .تحقيقات بايد مديريت پيدا كند. ما همه‏اش مى‏گوييم بودجه‏ى تحقيقات از چهل و هفت صدم در صد مثلاً، به سه درصد برسد؛ روى جنبه‏ى مادى و كمى‏اش بحث مى‏كنيم كه البته لازم هم هست؛ اما يك جنبه‏ى كيفى هم دارد؛ تحقيقات موازى و غير لازم نبايد باشد؛ مهم تحقيقات بنيادى، تحقيقات كاركردى و تحقيقات تجربى - سه نوع تحقيقات داريم - است كه هر كدام در مجموعه‏ى تحقيقات كشور، يك سهم و وزنى دارند. اين سهم را رعايت نكردن و ملاحظه نكردن، از مشكلات ماست. يك مركزِ مديريت تحقيقات در كشور لازم است كه ان‏شاءاللَّه بايستى به همت اين عزيزان و اين دولت فعال و پا به ركاب و آماده به كار، تحقق پيدا كند.

13) عزيزان! من و شما در چنين نظامى خدمت مى‏كنيم؛ به اين خدمت افتخار كنيم. اين افتخار را به جوانانتان هم منتقل كنيد؛ بگذاريد نسل جوان احساس افتخار كند كه در ايران اسلامى زندگى مى‏كند. دشمن عكس اين را مى‏خواهد؛ مى‏خواهد كارى كند كه نسل جوان و غير جوان ما احساس سرشكستگى كنند. نقاط ضعفى را كه داريم - كه يقيناً از نقاط ضعف خالى نيستيم؛ همه ملتها و همه كشورها هم نقاط ضعف دارند - چند برابر بزرگ مى‏كرده؛ روى آن تبليغ مى‏كنند و بارها و بارها آن را تكرار مى‏نمايند(در دیدار با مسؤولین)

14) آنچه به نظر من مهمّ است، نكته‏اى است كه بعضى از دوستان هم به آن اشاره كردند. آن نكته، نگاه به علم و تحقيق و ساماندهىِ وضع علم و تحقيقات در كشور است. اين، كار كلانى است كه بايد حتماً اهتمام جدّى نسبت به آن ورزيده شود. بنده هم در اين مورد يقيناً مسؤوليت دارم و دنبال خواهم كرد

 

 

 

 

 

با توجه به اینکه تاکنون ۳ جلسه از کلاسهای دوره آموزشی " روشهای تحقیق و پژوهش " این موسسه د رهفته های گذشته برگزار شده است ضمن دعوت از دوستانی کا مایل به شرکت در این دوره آموزشی هستند به اطلاع میرساند . سی دی های این کلاسها که شامل :

جلسه اول :  آشنایی با اصول تحقیق و پژوهش     ... جناب آقای مهندس مومن زاده

جلسه دوم : سازمانهای یادگیرنده                      .... جناب آقای مهندس فرخ زاده

جلسه سوم :اصول کار گروهی                          .... جناب آقای مهندس عوضدخت

است . توسط مدیریت روابط عمومی موسسه تهیه گردیده است . جهت ثبت نام در این دوره آموزشی و یا تهیه سی دی کلاسها میتوانید با شماره تلفن ۰۹۱۷۳۳۸۰۸۹۷(جناب آقای دهقانی)  تماس حاصل نمایید .

 تعریف :

موسسه روح الله  موسسه ای است غیردولتی ،غیرتجاری، غیرانتفاعی و غیرسیاسی که در چارچوب اهداف و موضوعات مذکوردراساسنامه و رعایت قوانین و مقررات موضوعه کشور و باکسب مجوز رسمی از سازمان ملی جوانان  فعالیت می نماید .

این موسسه که با هدف ایجاد پایگاهی فرهنگی – پژوهشی در راستای تحقق آرمانهای امام خمینی (ره) و اهداف نظام مقدس جمهوری اسلامی تشکیل گردیده است ،  باتوکل به خداوند متعال  و توسل به حضرت ولی عصر (ارواحنا لتراب مقدمه فداء)گام در راهی مینهد که ان شاء الله بتواند در طی آن مدیران و سربازان شایسته ای برای دولت جهانی حضرت حجه بن الحسن (عج) تربیت نماید .

 

هدف اصلی موسسه جذب جوانان مستعد و تربیت پژوهشگران جوان و مدیران مهدوی است که در آینده نزدیک  بتوانند در جایگاههای علمی و پژوهشی و پست های خدمتگذاری قرار گیرند و قدمی هر چند نا چیز در جهت تعجیل در فرج و ظهور امام زمان(عج) بردارند.

 

1-هدف موسسه در راستای عمل به فرمایشات و تاکیدات مقام معظم رهبری (مدظله )در خصوص نهضت تولید علم و جنبش نرم افزاری این است که با جذب و پرورش جوانان ، پژوهشگران جوان مهدوی تربیت نماید تا بتوانند با تولید علم ، عظمت و اقتدار جمهوری اسلامی و سعادت و رفاه جامعه اسلامی  را به ارمغان آورند .

2-هدف موسسه در راستای تربیت مدیران جوان مهدوی ، این است که با  جذب ، پرورش و بکارگیری جوانان در فعالیت های مدیریتی و اجرایی آنها را ازسنین جوانی ضمن آشنا نمودن با مبانی اصیل اسلامی و امام زمان (عج) ، با مهارتها و فنون مدیریت اسلامی آشنا نماید تا در آینده نزدیک  بتوانند در پست های خدمتگذاری قرار گیرند.

 اهداف :

1- (من مات و لم یعرف امام زمانه مات میته جاهلیه ) هدف از خلقت ما امام زمانی شدن است .شناخت ، تقویت محبت و تبعیت از امام زمان (عج)

2- تبلیغ، گسترش و تعمیق فرهنگ روحبخش اسلام و تأکید بر آرمانها و ارزشهای معنوی و فرهنگ انقلاب اسلامی

3- اجرای برنامه ها وطرح ها براساس سه محور تحصیل، تهذیب، ورزش

4- تلاش در جهت جذب و پرورش و بکار گیری جوانان مستعد  از سنین دبیرستان در فعالیتهای مدیریتی و اجرایی و آموزش فنون مدیرت و رهبری به آنها

5- تلاش در جهت پیشبرد نهضت نرم افزاری و جنبش علمی

6- جهت دهي اوقات فراغت جوانان به سوي پژوهش و فعالیت علمی

7- تقویت فرهنگ مطالعه و تشویق و ترغیب جوانان به فکر کردن و تولید علم

8- استفاده از تکنولوژی و امکانات روز جهت امرجذب و آموزش

9- ایجاد فضای مناسب جهت جذب نخبگان علمی و فرهنگی و تشکیل کانون نخبگان دانش آموز

10- ایجاد محیط سالم، پرشور و نشاط و معنوی برای جوانان و نوجوانان

- شناخت ، بکارگیری و پرورش خلاقيت و ابتكارات در جهت رشد اختراعات در بين جوانان و نوجوانان 

12-  معرفي الگوهاي محقق و پژوهشگر و مدیران موفق  در جامعه .

13- ایجاد زمینه برای شناخت مشاغل مختلف جهت جوانان و ایجاد زمینه اشتغال

 

عمل به توصيه پيامبر (ص) :‍“ من از فقر بر امتم نمي ترسم،ازآنچه برامتم مي ترسم سوء تدبير است ”

توجه به فرمايش امام خميني (ره) : (شما بسيجيان در جنگ ثابت كرديد كه با مديريت خوب ميتوان اسلام را فاتح جهان كرد ) .

  توجه به بيان رهبر معظم انقلاب (مدظله) : من چند سال پيش گفتم كه آنكاري كه بايد در 3-2 سال اول انقلاب مي شد و نشد و من متاسفم تربيت مدير است . يعني اگر بنا بود به فرض محال بر مي گشتيم ما به آن دوران با تجربه اي كه بنده دارم از همه كارهاي ديگر دست مي كشيدم و مي نشستم مدير تربيت مي كردم .

آرمانهاي بزرگي كه ما در انقلاب داريم و اين ضرورت آموزش مديريت را براي ما بيشتر مي كند (كارهرچه ضروري تر و بزرگ تر باشد ، اهميت و ضرورت آموزش مديريت بيشتر مي شود  )

دهه اول انقلاب: بحران موجوديت نظام     دهه دوم انقلاب : بحران مشروعيت نظام    دهه سوم انقلاب : كار آمدي نظام

و کار آمدی هم از مدیریت آب می خورد .–

 

 

هر مدير 4 وظيفه مهم و اساسي دارد :

1-برنامه ريزي    2- سازماندهي   3- هدايت   4- كنترل و نظارت

 اما وظايف ديگري هم مطرح است از جمله:‌

كارگزيني – گزارش دهي – بودجه بندي- هماهنگي – انتخاب كاركنان و همكاران – ارتباطات – تصميم گيري- تهيه امكانات و منابع .

 نقشهاي مديريت

1-رئيس تشريفاتي : اكثراً در سمينارها و استقبال ها شركت مي كند و . . .

2-رهبر: ايجاد انگيزه ، شروع كار ، هدايت افراد ، روحيه دادن و . . .

3-رابط:نظارت كننده ، جمع آوري اطلاعات در جلسات ، توجه به شكايات مشاهدات و بررسي ، پخش كننده اطلاعات (توزيع كننده)

9-سخنگو: (سخنراني براي مردم ، سازمان ،كارمندان و . . . )

10-كارآفرين: (بنيان گذار كار،  پذيراي تحولات تعيين اهداف شكل دهي برنامه‌ها طراحي سازمان و تغييرات آن )

11-اداره كننده آشوب: (يكي از كارهاي هميشگي مدير اين است كه اختلافات را حل كند به شكايات گوش دهد و . . . (برطرف كننده اختلاف – مقابله با نارسائيها)

12-تخصيص دهنده منابع : (تأييد بودجه‌ها ، برنامه‌ها . ارتقائات ، تعيين ارشديت)

13-مذاكره كننده: (تمركز روي موافقت‌نامه‌ها با مشتريان ، عرضه كننده‌ها ، خريداران )

و اين نقشها را به سه دسته كلي تقسيم میکنیم :‌

·           نقشهاي ارتباطي (تعاملي)   ـــــــــــ          چگونگي تعامل مدير با ديگران

·           نقشهاي اطلاعاتي             ـــــــــــ         چگونگي پردازش و تبادل اطلاعات

·           نقشهاي تصميم گيري      ــــــــــــ       چگونگي استفاده از اطلاعات در تصميم گيري

 

 

 

 برنامه ريزي

 

مشخص كردن ترتيب انجام كارها –پيش بيني كار هايي كه در آينده مي خواهيم انجام دهيم .

 

معين و مشخص كردن :

ضد آن مبهم بودن ، نامشخص بودن ، مجهول بودن و اصطلاحا هر چه پيش آيد خوش آيد .

 

چه چيز را مشخص كنيم ؟       

مشخص كردن كارهاي آينده خود (من چه كاري مي خوام بكنم و چه كار بايد بكنم ؟)

مشخص كردن كارهاي آينده (سازمان يا گروه )(نيروها و موسسه  بايد چه بكنند ؟ هدف موسسه چيست؟ نياز چيست ؟ )

مشخص كردن هدف جهت گامها و كارها (تلاش و كوشش هدف دار )

تعيين فعاليت هاي مشخص ، منظم و هدف گرا

 

نكته مهم : دنيا به اين نتيجه رسيده كه كارها بايد در دست مديران فيلسوف باشد . مديران فيلسوف همواره از خود مي پرسند : (چرا؟)

 

مفهوم برنامه ريزي چيست ؟

وقتي مي گوييم مشخص و معين كار بكنيد ، چه چيزي را بايد مشخص و معين بكنيد ؟

-هشت سوال است كه وقتي به اينها پاسخ بدهي يعني برنامه ريزي كرده اي ،

برنامه ريزي معمولا پاسخ به اين 8 سوال است .

1-       چه كاري ؟

2-        چرا ؟ (به چه دليل ؟ هدف چيست ؟)

3-        كي ؟ (زمان – تاريخ شروع و پايان ، مدت و…)

4-        كجا ؟ (مكان)

5-        كي ؟ (چه كسي ؟ مجري)

6-        چگونه ، چطور ؟ (روش)

7-        با چه ؟ (امكانات و ابزار و منابع )

8-        چقدر ؟(ميزان ، تعداد مقدار ، حجم ،وزن و به طور كلي كيفيت )

 

مراحل برنامه ريزي : 

1-       اهداف اصلي و عالي سازمان مشخص شود (مقاصد و ماموريت هاي موسسه )

2-        بررسي و شناخت و تعيين وضعيت موجود . (سازمان هر چه بزرگتر باشد اين كار دشوارتر است اما اگر فن آن را كسي بلد باشد كار راحت تر است )

3-        هدف گذاري (منظور تعيين طرح است ) اينجا با بخش 1 تفاوت دارد . منظور اين است كه براي چه مي خواهي كار كني (تعيين فعاليت ها با هدف انجام آن فرق دارد )

4-        ترتيب بندي فعاليت ها (از نظر اولويت بندي ) كدام مهم تر و ضروري تر است .

5-        زمانبندي

6-        تعيين مكان

7-        تعيين مسئول (هر كاري كه مجري براي آن تعيين نشود حتما انجام نخواهد شد )

8-        تعيين وظايف

9-        تعيين چگونگي انجام كار (روش ها )

10- تعيين ميزان و مقدار و سطح

11- بودجه بندي و تخصيص منابع

12- اجراي برنامه 

13- كنترل برنامه

14- بررسي و پيگيري

 15-  اصلاحات لازم (كه معمولا در بحث كنترل انجام مي شود )

 

« سازماندهي »

2 نكته مهم در بحث سازماندهي :

1-       هر كاري ، كسي مي خواهد – هر كاري بايد صاحب داشته باشد .اگر مي خواهيد كاري را كه تعيين كرده ايد انجام شود حتما يك نفر را براي آن مشخص كنيد .

2-        كار را به كاردان بسپاريد : هر كاري آدم همان كار را مي خواهد .

در بحث سازماندهي اگر اين دو مطلب را خوب بفهميد و عمل كنيد همين كافي است . اما مشكل اينجاست كه انجام نمي دهيد .

عمل، عمل، عمل

تعريف سازماندهي :

سازماندهي يعني تقسيم كار ، براي تقسيم كار تشخيص كار نياز است . پس سازماندهي را به دو بخش تقسيم مي كنيم :

1-       تشخيص كار (بداني كه چه كارهايي بايد انجام شود )

2- تقسيم كار (بداني بايد براي هر كار چه كساني را بايد بگذاري )

 

 

 

 

 

سرپرستي و فرماندهي و هدايت عملي و كاربردي

 

تعريف سرپرستي

يعني ارتباط مستقيم باافراد و كار داشتن ، بالاي سر افراد و كار بودن ، راهنمايي ، هدايت كردن، در كار وميان ميدان بودن فرماندهي- انگيزش- به حركت در آوردن- حركت دادن- كارگرداني- فعاليت بخشيدن- فعال بودن- پيش بردن كار و افراد- بكارگيري افراد و منابع -يعني اينكه بداني با هر كار و هر فرد و هر موقعيتي چگونه برخورد كني به اون كار بدهي و از اون كار بخواهي -حضور در محل كار و ارتباط مستقيم با افراد- دقت بيشتر در كار- تأثيرگذارتر بودن- راهنمايي‌كردن و روحيه دادن- اصلاح فوري و به موقع كار- محيط باني (توجه و مراقبت از اينكه در سازمان چه مي‌گذرد؟ افراد چه كار مي‌كنند؟ چه مشكلاتي وجود دارد؟)- ديدباني كردن- ايجاد يك محيط گرم و صميمي در سازمان- گوش دادن و توجه و رسيدگي كردن- گفتن عيب و ايرادها- اميددادن- همراهي كردن- اطلاع يافتن و اطلاع دادن.      

 

اطلاع دادن:

يعني افراد را از اطلاعات مورد نيازشان با خبر كنيم، بايد تشخيص داد كه چه اطلاعاتي بايد در اختيار افراد قرار گيرد. كار و وظيفه مشخص شود و ابلاغ گردد. كيفيت و كميت نتيجه كار بايد به اطلاع شخص برسد. روشهاي بهبود كار مشخص گردد. و . . .

 

چند عامل است كه اگر آنها را داشته باشيد (قدرت و ابهت و جذبه و نفوذ و موفقيت و اثربخشي) را بدست خواهيد آورد. (قدرت: يعني توانايي اعمال نفوذ -  نفوذ: اعمالي كه مستقيم يا غيرمستقيم باعث تغيير در رفتار يا نظر ديگران مي‌شود.)

اين عوامل به منابع قدرت معروفند:

1-صفات فردي رهبر: خصوصيات ظاهري و فيزيكي هوش، بيان، شجاعت، سيما و هوشمندي، سخن وري، جذابيت كلام، زيبائي و . . .

2-رفتار رهبر: سبك برخورد و رفتار با زيردستان . سه سبك معروف وجود دارد (آمرانه، مشاركتي، تركيب ايندو)

3-نفوذ زيردستان: كه واقعاً اگر گوش كنند و تبعيت داشته باشند به رهبر قدرت مي‌دهند.

علت اينكه زيردستان به حرف رهبر گوش نمي‌كنند اين است كه او را نمي‌شناسند. قدرتش را نمي‌دانند. اينكه براي هر مدير جديد جلسه معارفه مي‌گذارند دليلش چيست؟ در معرفي چه مباحثي بايد گفته شود؟براي اين است كه امتيازات و صفات مدير جديد را بگويند و بشمارند اينها در عملكرد مدير تأثير دارد.

 

 

جدول مديريت

  هر كاري را كه مي خواهيد انجام دهيد با شناخت و با اطلاعات انجام دهيد اين اولين گام  موفقيت ها مي باشد.

1.       اهداف ، ماموريت و وظايف سازمان را شناسايي كنيد .

2.       اهداف ، وظايف و ويژگيهاي سمت و جايگاه و مسؤليتي را كه در آن قرار گرفته ايد شناسايي كنيد .

3.       نمودار سازماني (مديران و افراد اصلي و روابط آنها ) را شناسايي كنيد .

4.       استراتژي ( خط مشي ها ) و بايد و نبايدها مهم و اساسي را بشناسيد .

5.       نيرو هاي داخلي و خارجي اثرگذار بر سازمان را بشناسيد ( فقط نيروي اثر گذار ) .

6.       دوستان و دشمنان خود را تعيين و شناسايي كنيد . ( شناخت سوابق ، نيرو هاي اثرگذار در تحليل اين مورد به شما كمك مي كند ) .

7.       بدترين و بهترين وضعيت و مسايل در سازمان را مشخص كنيد .

8.       ارتباط خود را با مديران ، نهادها و افراد تاثير گذار بيشتر كنيد .

9.       در ابتداي كار بيشتر در سازمان حضور يابيد (حضور مستمر ، مشخص و بطور منظم باشد ) .

10.   از تهديد و ارعاب خودداري كنيد ولي شرايط خود را روشن بيان كنيد .

11.   از هرگونه اختلاف جلوگيري كنيد و در مقابل جو دوستي را تقويت كنيد . (خودتان با افراد و افراد با يكديگر ) .

12.   اطلاع خود از وضعيت پيشين سازمان را بيشتر كنيد .

13.   پرسنل مجموعه كاري را از بين شايسته ترين افراد انتخاب كنيدوبعد آزمايش و امتحان نمايد .

14.   خطي مشي ها و ايده هاي افراد متفاوت را شناسايي كنيد .

15.   بر مجموعه زير دست كاملا آشنايي يابد و توانايي هاي آنها را در جاهاي مطلوب استفاده كند .

16.  بعد از تعيين كادر مدير بايد :                                                                                                      

1-      شرح وظايف داشته باشد و اهداف سازمان را براي آنها بيان كند .

2-       بايدها و نبايدهاي اصلي را تعيين كند . 

3-       مسؤليت ها و اختيارات را براي آنها تعيين كند .

4-       فعاليت ها و برنامه ها را مشخص كند .

5-       تعيين زمان كار براي پرسنل .

6-       تعيين نوع ارتباط و روابط كاري و هماهنگي ها .

7-       تقسيم كار و شروع به كار .

17.  اصلاحات و سازماندهي هم در كارهاي روزمره و جاري و هم در كارهاي اصلي و كلي سازمان

18.   در ماه اول فقط كارهايي را كه فوريت و اهميت دارند بايد انجام دهيد . در تقسيم بندي كار اولويت بندي براساس اول فوريت و بعد براساس اهميت مي باشد .

19.   به مواردي كه احتمال بحران خيزي دارد سريع رسيدگي و جلوگيري نماييد .

20.   مسايل حفاظتي ، حراستي ، ايمني و امنيتي و بهداشتي را در ماه اول تشديد كنيد .

21.   مواظب باشيد ، فريب نخوريد . (وقتي وارد سازمان شديد به هيچكس اعتماد نكنيد )

تذكرات :

1-      نگذاريد بفهمند كه به كسي اعتماد نداريد .

2-       آدم درست و مطمين زياد است اما تا همه را نشناختي حتي به آنها هم اعتماد نكن .

3-       به ظاهر نگاه نكنيد .

22.   هر چه سريعتر يك جانشين براي خود تعيين كنيد .

23.   ابتدا به دفتر كار خود سر و سامان دهيد و يك مسؤل دفتر مطمئن و با تجربه در دفتر كار خود بگماريد .

24.   از همان روزهاي اول ، اولين كارهايي كه انجام مي دهيد استخدام كارشناسهاي مجرب و مبرب به عنوان مشاورباشد. به ويژه اگر با كار و مسؤليت جديد خود آشنا نيستيد و سابقه كار در آن سازمان را نداريد.

25.   به مشاورين و دفتر تشكيلات و روشها بگوييد ، فوري ترين و مهمترين و اولين توصيه هاي آنها به شما چيست ؟

26.   اگر جانشين قبلي فردي مطمئن و همفكر است براي مدتي او را حفظ كنيد ، تا خودتان جا بيفتيد و به كارها و امور و روابط و قوانين آشنا شويد .

 

آموزش تلفیقی رویکرد جدیدی در برنامه ریزی درسی است که در آن برای آموزش یک دوره از ترکیبی از وسایل و تجهیزات الکترونیکی و حضور و نیز ترکیبی از شیوه های دانشجو محور و استاد محور استفاده می گردد.

به این ترتیب با توجه به شرایط هر موسسه ای این چهار فاکتور، در یک برنامه ریزی چنان در کنار هم چیده می شوند که بالاترین کیفیت ممکن را بدهند.

این در حالی است که آموزش الکترونیکی به رویکردی در برنامه ریزی درسی گفته می شود که در آن تنها از شیوه های دانشجو محور و ابزاهای اینترنتی و رایانه ای استفاده می گردد.

آموزش الکترونیکی پس از ناکارآمدی آموزش های حضوری معمول برای پاسخ گویی به نیاز روزافزون تقاضای آموزش های رسمی و عالی در کشورهای مختلف بوجود آمد و همین نکته نیز هدف از طرح این روش جدید یادگیری بود، یعنی دست یابی به روشی که در آن بتوان از هر جا و در هر زمان و با هزینه مالی کمتری به تعلیم تعداد بیشتری دانشجو پرداخت.

بر این اساس با توجه به ظرفیت ها و توانمندی های که در از ابزارهای اینترنتی و رایانه ای برای دستیابی به روش های تدریس و یادگیری که بتواند از راه دور اتفاق بیفتد

اما چندی نگذشت که تجربیات آموزش الکترونیکی در موسسات مجازی در جهان نقاط ضعف این رویکردهای افراطی را نشان داد.

با شروع بکارگیری جدی آموزش الکترونیکی و با گذشت دو دهه از عمر این روش، رفته رفته ناکارآمدی های این شیوه جدید تعلیم روشن گشت. آموزش الکترونیکی علارقم اینکه در دستیابی به اهدف فوق کاملا موفق بود اما در رسیدن به کیفیت آموزش مطلوب ناکارآمد نشان داد و تجربیات بسیاری در کشورهای مختلف جهان این تجربه را ثابت کرد و به این ترتیب نتایج این تجربیات باعث عدم جایگزینی این شیوه جدید به جای آموزش های رسمی و حضوری معمول در کشورهای جهان شد.

اما بسیاری از کارشناسان با مشاهده توانمندی های تجهیزات ارتباط از راه دور الکترونیکی مانند کلاس مجازی، محتوای آموزشی استاندارد، کتابخانه های مجازی و ... که در شیوه آموزش الکترونیکی تکامل یافته بودند، از آنها در این شیوه جدید برنامه ریزی و یادگیری یعنی آموزش تلفیقی استفاده کردند.

مزیت اصلی آموزش تلفیقی در دستیابی به کیفیت بالای یادگیری می باشد. این شیوه با افزودن شیوه یادگیری دانشجو محور به آموزش حضوری و استفاده از ابزارهای توانمندی مانند محتوای آموزشی استاندارد، بسادگی می تواند کیفیت آموزش بالاتری را نسبت به هر دو شیوه یادگیری بدست دهد. اما علاوه بر کیفیت یادگیری، سیستم آموزش تلفیقی با هزینه مالی کمتری نیز برگزار می گردد. این روش در یک دوره اجرای معقول ارزانتر از روش های حضوری و گرانتر از آموزش الکترونیکی پیاده سازی می گردد.

همین دو خاصیت یعنی کیفیت بالا و هزینه کمتر باعث گردیده تا این روش به سرعت در میان موسسات آموزشی و شرکت های بزرگ مورد استفاده قرار گیرد چنانچه با گذشت زمان کمی از عمر این روش بیش از 1 میلیون نفر در چند شرکت بزرگ جهان در حال تعلیم جهت اخذ پست های کاری خود می باشند. با توجه به ارتقا کیفیت یادگیری و کاهش نسبی هزینه های آموزش، کارشناسان پیش بینی می کنند این شیوه بتواند در سال های آینده تحول بنیادین در ساختارهای آموزشی جهان بوجود آورد.

اما چنانچه احتمالا متوجه شده اید آنچه در آموزش تلفیقی از اهمیت بالایی برخوردار است، نحوه ترکیب عناصر چهار گانه تشکیل دهنده آن یعنی ابزارهای الکترونیکی و حضوری؛ و آموزش استاد محور و یادگیری دانشجو محور است. برای این منظور با توجه به شرایط هر موسسه ای این چهار فاکتور چنان در کنار یکدیگر حضور می یابند که بتوانند با رعایت روش شناسی و روانشناسی یادگیری به طراحی برنامه ریزی درسی با کیفیت آموزش بالا دست یابند.

با توجه به شرایط مختلف و احتمال بروز حالات گوناگون، الگوهایی توسط کارشناسان تهیه گردیده اند که می توان با کمک آنها برای هر شرایطی از امکانات و ابزار، شرایط دانشجویان، مشخصات دوره و ... به مدل یادگیری با کیفیت بالا در این شرایط رسید. به این ترتیب این الگوها این خاصیت را پیدا می کنند که می توانند با دریافت وضعیت موسسه، شما را به سمت طراحی برنامه ریزی ای درسی با کیفیت بالا برای آن وضعیت هدایت کنند و به عنوان یک مزیت کاربردی وجود این الگوها باعث می گردد که تمام کسانی که در سراسر دنیا از این رویکرد جدید بهره می برند به سادگی از این الگوها برای طراحی یک مدل یادگیری موفق استفاده نمایند.

بهتر است در همینجا این نکته را هم بیان کنیم که در پاره ای از شرایط استفاده از کلاس ها و جلسات حضوری برای یک موسسه به دلایل مختلفی میسر نمی گردد. در این صورت این الگوها شیوه جدیدی از یادگیری را پیشنهاد می کنند که به آموزش تلفیقی مجازی مشهور است. در این شیوه تنها از ابزارهای از راه دور رایانه ای و اینترنتی استفاده می شود با این تفاوت که در این حالت نیز برنامه ریزی های درسی چنان صورت می گیرد که تلفیقی از روش های استاد محور آموزش و دانشجو محور یادگیری میسر گردد.

واحد تحقیق و توسعه شرکت مهندسی رهجویان با هدف ارائه امکانات و خدمات روش های نوین یادگیری، تحقیقات جامعی پیرامون سیستم آموزش الکترونیکی و تلفیقی انجام داده است که حاصل این پژوهش ها را در قالب تولید نرم افزار مدیریت آموزش تلفیقی آموزگار، نرم افزار ارزیابی کیفیت آموزش مبتنی بر الگوی جامع آموزش تلفیقی، نرم افزار محاسبه صرفه اقتصادی آموزش و ارائه خدمات مشاوره عمومی در قالب انتشار مقالات و تحقیقات خود ارئه داده است.

در سایت  http://www.amoozgar.com/bl/index.cfm سلسله مقالاتي در جهت تبيين روش آموزش تلفيقي آورده شده است كه مي توانيد با مطالعه آنها ديد وسيعتري در مورد اين شيوه نوين آموزش پيدا كنيد.

 

 

آغاز يک تحقيق با احساس وجود يک مشکل همراه است. در اين مرحله آن احساس بايد به صورت يک " پرسش " در آيد و بيان شود. بديهی است اين پرسش از مسائل روزمره تا مباحث و فرضيات پيچيده علمی را دربرگيرد. مهم آنست که به شيوه ای علمی و صحيح بيان شود. با در نظر گرفتن دو تقسيم بندی مهم در زمينه علائق علمی و احتياج عملی شما ممکن است تحقيقی بنيادی يا کاربردی را در نظر بگيريد. 

-  برای افراد متخصص معمولا کار انتخاب موضوع برای تحقيق با مشکل کمتری نسبت به سايرين انجام می گيرد به ويژه دانشجويان که اغلب با وسواس و کل نگری بيشتری به انتخاب موضوع می پردازند.

مهمترين منابع برای انتخاب موضوع تحقيق به شرح زير می تواند باشد:   

-  استفاده از تجارب : شما به عنوان دانشجوئی که در مراحل پايانی تحصيل خود هستيد و در طول دوران تحصيل با مسئل و مشکلات مختلفی برخورد داشته ايد که هر کدام آنها می تواند موضوعی مناسب برای تحقيق باشد.

- استنتاج از نظريه ها و فرضيه ها: در زمينه کار تخصصی شما نظريات و فرضيه های گوناگونی وجود دارد. محقق می تواند با مطالعه دقيق آنها و با ابداع فرضيه جديد به يک مطالعه تازه اقدام نمايد.

- استفاده از متون درسی و مجلات تخصصی: سراسر کتب درسی آکنده از مطالب ارزندهای در مورد موضوعات خاص علمی است.بيان تئوریها و نظريات علمی در کتب درسی و مرجع نيز می تواند زمينه مناسبی برای يافتن موضوع تحقيق باشد. همين طور مجلات علمی و تخصصی در رشته های مختلف علمی تماما" به ارائه گزارش تحقيقات انجام شده می پردازند که خصلت تکرار پذيری تحقيق خود زمينه را برای انتخاب موضوعاتی برای انجام تحقيق فراهم خواهد نمود.

- دولتها، دانشگاهها و موسساه پژوهشی خصوصی: در بسیاری از موارد وزارتخانه ها، سازمانها و نهادهای مختلف دولتی اقدام به ارائه فهرستی از عناوين پژوهشی مورد نياز خود می کنند که با توجه به تخصص خود می توانيد به انتخاب موضوع بپردازيد. در دانشگاهها نيز اغلب گروههای آموزشی فهرست عناوين مناسب برای تحقيق در آن گروه را تهيه و در اختيار دانشجويان قرار مي دهند . به تازگی در ايران و از سالهای قبل در ممالک پيشرفته موسسات خصوصی پژوهشی وجود دارند که آنان نيز همه ساله فهرستی از عناوين تحقيقاتی خود را منتشر می کنند که برای انتخاب موضوع و انجام تحقيق مورد استفاده قرار مي گرد. نکته حائز اهميت آنکه اين گونه موسسات ونيز موسسات دولتی در صورت تائيد طرح پژوهشی شما برای انجام تحقيق معمولا سهمی از هزينه ها را برعهده خواهند گرفت.

مهمترين شرايط برای انتخاب موضوع به شرح زير مورد ملاحظه قرارمی گيرد:

- قابليت اجرا: سه شرط نيروی انسانی ماهر، منابع مالی مناسب و کافی و امکانات مناسب برای انجام هر تحقيقی ضروری است.

- تازگی و عدم دوباره کاری: تنها در سه وضعيت زير می توان  به انجامتحقيق روی موضوعی که قبلا روی آن کار شده است اقدام کرد.

     در شرايط زمانی متفاوت

      در شرايط جغراقيائی مختلف

      درصورت عدم دستيابی به نتايج کافی

- تناسب با زمان : تحقيق از نظر زمانی بايد در محدوده ای مناسب صورت پذيرد تا در زمان تعيين شده دستيابی به داده ها و کسب نتايج با مشکلی مواجه نشود. 

          مناسب بودن : دقت کنيد و به دوسوال پاسخ دهيد: وسعت مسئله مورد نظر چقدر است؟ و شدت مسئله به چه ميزان می باشد؟

          باصرفه بودن : آيا بلحاظ مفهوم هزينه-اثربخشی تحقيق و انجام هزينه در مورد آن اثربخشی کافی خواهد داشت؟

- ملاحظات اخلاقی : از جمله مهمترين شرايط برای انتخاب موضوع عدم تضاد و مواجهه آن با ملاحظات اخلاقی است. اصولا رفتن به دنبال موضوعاتی که انجام آن با مشکلات و مسائل اخلاقی زياد مواجه باشد توصيه نمی گردد. در حيطه توانبخشی بواسطه کار با موضوعات انسانی رعايت اين امر بشدت مطرح است.

- علاقمندی و دانش محقق : نياز به توضيح نيست که اين هردو  برای انجام هر تحقيقی ضروری است و عاملی برای بالارفتن سرعت و کيفيت تخقيق می باشد. 

 در هنگام نوشتن عنوان بايدخصوصياتی که برای يک عنوان خوب برشمرده می شونددر نظر گرفت . اين موارد عبارتند از:

- از کلمات کوتاه، رسا و در حد امکان از يک زبان استفاده شود

- عبارت گويا باشد و گيج کننده نباشد. از اختصارات که ممکن است مخفف عبارات مختلفی باشند پرهيز شود.

- در تحقيقات توصيفی بيان مکان و زمان تحقيق در عنوان ضرورت دارد.

- در عنوان دقيقا آنچه محقق بدنبال تعيين آن است بيان شود.

- سعی شود دامنه تحقيق محدود در نظر گرفته شود.

- عنوان را غير سوالی مطرح نمائيد.

- از کلمات مناسب ومطلوب استفاده شود.

نويسنده (گان) : جواد بشيري‌ (عضو هيپت علمي مرکز اطلاعات و مدارک علمي کشاورزي)

چکيده : مقاله‌ حاضر با هدف‌ آشنا نمودن‌ كتابداران‌ و علاقه‌مندان‌ با شيوه‌ نگارش‌ مقاله‌ تهيه‌ شده‌ است‌. با توجه‌ به‌ اين‌ نكته‌ كه‌ نوشتن‌ مقاله‌ و كلاً خلق‌ يك‌ اثر علمي‌ در تجربه‌هاي‌ نخست‌ كمي‌ دشوار به‌نظر ميرسد، در اين‌ مقاله‌ سعي‌ شده‌ است‌ مراحل‌ نوشتن‌ يك‌ مقاله‌ از آغاز تا مرحله‌ تهيه‌ نسخه‌ نهايي‌ مقاله‌، به‌ روشي‌ ساده‌ و عملي‌ بيان‌ شود. چگونگي‌ نوشتن‌ يك‌ مقاله‌ پژوهشي‌ و يا استخراج‌ مقاله‌ از طرح‌ تحقيقاتي‌، انواع‌ مقالات‌، معيارهاي‌ ارزيابي‌ مقاله‌ علمي‌ با رعايت‌ اصول‌ نگارش‌ و ارسال‌ آن‌ براي‌ مجله‌ به‌منظور چاپ‌ و انتشار، از مواردي‌ است‌ كه‌ در اين‌ مقاله‌ مورد بحث‌ قرار گرفته‌ است‌. چکيده به انگليسی؛ Abstract The present paper aims to introduce librarians and interested people to prepare and write a scientific paper. Regarding to this point that authoring a paper or any other scientific work in general, seems difficult in first glance, the present paper attempts to describe those steps of generating a scientific paper from the beginning phase to its final version, in a practical and simple manner. this paper included some topics like how to write a research paper, or eliciting one from a research project, types of papers, criteria for evaluation of scientific paper, and submitting them to journals in order to publish, etc.

کليد واژه ها :مقاله؛ انواع‌ مقاله؛ اجزاء مقاله‌؛ مقاله‌نويسي؛ ارزيابي‌ مقاله‌

متن مقاله : مقدمه‌ ساختار اصلي‌ اين‌ مقاله‌ برگرفته‌ از مباحث‌ مطرح‌ شده‌ در "كارگاه‌ آموزشي‌ شيوه‌ نگارش‌ مقاله‌ تحقيقي‌" است‌ كه‌ به‌ همت‌ "انجمن‌ كتابداري‌ و اطلاع‌رساني‌ ايران‌ (اكتا)" در روز بيست‌ و نهم‌ ارديبهشت‌ 1384 در كتابخانه‌ مجلس‌ شوراي‌ اسلامي‌ برگزار شد. اين‌ كارگاه‌ يك‌ روزه‌ كه‌ توسط‌ استاد ارجمند جناب‌ آقاي‌ دكتر رحمت‌الله‌ فتاحي‌ تدريس‌ شد، بسيار جالب‌ و كاربردي‌ بود. يكي‌ از تكاليف‌ عملي‌ كلاس‌ اين‌ بود كه‌ چگونه‌ مي‌توان‌ در رابطه‌ با موضوعاتي‌ كه‌ با آن‌ سر و كار داريم‌، نظير مسائل‌ طرح‌ شده‌ در اين‌ كارگاه‌ آموزشي‌، مجموعه‌اي‌ مدون‌ به‌عنوان‌ مقاله‌ تهيه‌ كرد به‌ نحوي‌ كه‌ براي‌ ديگران‌ نيز قابل‌ استفاده‌ باشد. به‌ همين‌ دليل‌ نگارنده‌ تصميم‌ گرفت‌ تا به‌عنوان‌ تمرين‌ و يك‌ تكليف‌ كلاسي‌ اين‌ وظيفه‌ را بر عهده‌ گرفته‌ و آن‌ را در قالب‌ مقاله‌ در اختيار علاقه‌مندان‌ قرار دهد؛ تا چه‌ قبول‌ افتد و چه‌ در نظر آيد. البته‌ بر خود لازم‌ مي‌دانم‌ تا ضمن‌ قدرداني‌ از آقاي‌ دكتر فتاحي‌، اشاره‌ كنم‌ كه‌ درونمايه‌ و ساختار كلي‌ اين‌ مقاله‌ متأثر از مطالب‌ مطرح‌ شده‌ در كارگاه‌ آموزشي‌ مذكور مي‌باشد. بدون‌ شك‌ يكي‌ از مشكلات‌ اساسي‌ كساني‌ كه‌ در آغاز راه‌ نوشتن‌ و خلق‌ يك‌ اثر علمي‌ هستند، همانا مسئله‌ چگونه‌ نوشتن‌ است‌. اين‌ مشكل‌ در واقع‌ دغدغه‌ همه‌ كساني‌ است‌ كه‌ مي‌خواهند دست‌ به‌ قلم‌ برده‌ و مطالبي‌ در قالب‌ گزارش‌، مقاله‌، كتاب‌ و... بنويسند، و به‌ علل‌ و عوامل‌ زيادي‌ از جمله‌ شيوه‌هاي‌ آموزش‌ در نظام‌ آموزش‌ و پرورش‌ و خانواده‌ و اجتماع‌ بر مي‌گردد كه‌ نيازمند بحث‌ و بررسي‌ دقيق‌ از سوي‌ متخصصان‌ مربوطه‌ است‌ و كالبد شكافي‌ عميق‌ اين‌ مسائل‌ در اين‌ مختصر نمي‌گنجد. البته‌ تاكنون‌ مطالب‌ نسبتاً زيادي‌ در رابطه‌ با شيوه‌ نوشتن‌ مقاله‌ به‌ رشته‌ تحرير درآمده‌ است‌ و هر كدام‌ با رويكرد و ديدگاه‌ خاصي‌ اين‌ مسئله‌ را مورد بررسي‌ قرار داده‌اند. اما از آنجا كه‌ هر پديده‌اي‌ را مي‌توان‌ از منظر و ديدگاه‌هاي‌ مختلف‌ نگريست‌، نگارنده‌ قصد دارد تا شيوه‌ نوشتن‌ را براي‌ علاقه‌مندان‌ به‌ شكلي‌ ساده‌ و روان‌ بيان‌ كند تا خواننده‌ بتواند مسائلي‌ را كه‌ به‌ ذهنش‌ خطور مي‌كند بدون‌ هيچ‌گونه‌ دلهره‌ و نگراني‌ بر روي‌ كاغذ بياورد. بديهي‌ است‌ كه‌ نوشتن‌ امري‌ اكتسابي‌ است‌ و از طريق‌ فراگيري‌ برخي‌ فنون‌ اوليه‌ و ممارست‌ و تمرين‌ كافي‌ حاصل‌ مي‌گردد. بنابراين‌، ورزيدگي‌ در نوشتن‌ مستلزم‌ داشتن‌ پشتكار و تمرين‌ زياد است‌. گاهي‌ اوقات‌ پيش‌ مي‌آيد كه‌ يك‌ انديشه‌ خوب‌ و بديع‌ به‌ ذهن‌ خطور مي‌كند اما نمي‌توان‌ آن‌ افكار را در قالب‌ كلمات‌ بر روي‌ كاغذ آورد. اين‌ مسئله‌ براي‌ همه‌ ما كمابيش‌ اتفاق‌ افتاده‌ و مختص‌ گروه‌ يا قشري‌ خاص‌ نمي‌باشد و متأسفانه‌ اغلب‌ باعث‌ دلسردي‌ و گاهي‌ منجر به‌ دست‌ كشيدن‌ از نوشتن‌ براي‌ هميشه‌ يا مدتي‌ طولاني‌ مي‌گردد. راه‌حل‌ چنين‌ مشكلي‌ كنار گذاشتن‌ ترس‌ از نوشتن‌ است‌. به‌منظور وارد شدن‌ به‌ بحث‌ اصلي‌ شايد بد نباشد تا در اينجا اين‌ سؤال‌ اساسي‌ را مطرح‌ كنيم‌ كه‌ چرا بايد بنويسيم‌ و نوشتن‌ چه‌ ارزشي‌ دارد؟ مسلماً هر كس‌ براي‌ پاسخ‌ به‌ اين‌ سؤال‌، دلايلي‌ را ذكر خواهد كرد كه‌ در مجموع‌ مهمترين‌ آنها را مي‌توان‌ اينگونه‌ برشمرد: 1. بيان‌ مسائل‌ و مشكلات‌ موجود 2. انتقال‌ مهارت‌ و دانش‌ خود به‌ ديگران‌ 3. به‌ جا ماندن‌ اثر و انديشه‌ 4. نزديك‌ شدن‌ انديشه‌ و عمل‌ 5. ورزيدگي‌ در نگارش‌ 6. مطرح‌ كردن‌ و شناساندن‌ توانايي‌هاي‌ خود به‌ ديگران‌ در محيط‌ كار و جامعه‌ 7. صيقل‌ خوردن‌ دانسته‌هاي‌ ذهني‌ و رفع‌ نواقص‌ آن‌ 8. رشد ايده‌هاي‌ نو و ايجاد انگيزه‌ پژوهش‌ بيشتر در آن‌ زمينه‌ 9. رشد و گسترش‌ آگاهي‌هاي‌ انسان‌ (فتاحي‌، 1384) پيشنياز نوشتن‌ نوشتن‌ نيز مانند هر كاري‌ نياز به‌ فراهم‌ كردن‌ يك‌سري‌ مقدمات‌ دارد، و مستلزم‌ رعايت‌ برخي‌ نكات‌ و پيشنيازها است‌. اصولاً خلق‌ يك‌ اثر خوب‌ به‌خصوص‌ اگر قرار باشد در قالب‌ مقاله‌، كتاب‌، پايان‌نامه‌ و... باشد نياز به‌ سرمايه‌گذاري‌ اوليه‌ و برنامه‌ريزي‌ دقيق‌ دارد تا محصولي‌ ارزشمند و قابل‌ رقابت‌ توليد شود. مهمترين‌ سرمايه‌ براي‌ نوشتن‌، داشتن‌ مطالعه‌ كافي‌ و برخورداري‌ از دانش‌ لازم‌ در حوزه‌ موضوعي‌ مورد علاقه‌ است‌. براي‌ نوشتن‌ مقاله‌ به‌ دو صورت‌ مي‌توان‌ عمل‌ كرد. يك‌ روش‌ اين‌ است‌ كه‌ بخواهيم‌ ابتدا در يك‌ حوزه‌ موضوعي‌ تحقيق‌ كنيم‌ و بر اساس‌ نتايج‌ و يافته‌هاي‌ تحقيق‌ مقاله‌ بنويسيم‌. و ديگر اين‌ كه‌ مستقيماً موضوع‌ يا مقوله‌اي‌ را به‌ قصد تهيه‌ مقاله‌ انتخاب‌ كنيم‌ و در آن‌ زمينه‌ شروع‌ به‌ نوشتن‌ كنيم‌. براي‌ نوشتن‌ مقاله‌ به‌ اين‌ روش‌ مي‌توان‌ با مطالعه‌ منابع‌ دايره‌المعارفي‌ شروع‌ كرد. سپس‌ با جستجو در بانك‌هاي‌ اطلاعاتي‌، اينترنت‌ و استفاده‌ از كتابشناسي‌ها، مي‌توان‌ كتاب‌هاي‌ تخصصي‌ و منابع‌ اطلاعاتي‌ ديگر از قبيل‌ مقاله‌، پايان‌نامه‌ و... را شناسايي‌ و گردآوري‌ كرد. پس‌ از گردآوري‌ منابع‌ اطلاعاتي‌، ابتدا سرفصل‌ها و مندرجات‌ آنها مرور شود. پس‌ از آن‌ بخش‌هاي‌ مهم‌ و مرتبط‌ به‌دقت‌ مورد مطالعه‌ قرار گرفته‌ و از نكات‌ مهم‌ يادداشت‌برداري‌ شود (فتاحي‌، 1384). انواع‌ مقاله‌ مقالات‌ را از چند ديدگاه‌ مي‌توان‌ دسته‌بندي‌ كرد. يكي‌ از اين‌ دسته‌بندي‌ها مي‌تواند بر اساس‌ محتواي‌ اطلاعات‌ مقاله‌ باشد كه‌ از اين‌ منظر مقالات‌ به‌ چهار نوع‌ تحقيقي‌، تحليلي‌، مروري‌ و گردآوري‌ تقسيم‌ مي‌شوند: 1. مقالة‌ تحقيقي‌ (پژوهشي‌): برگرفته‌ از تحقيقي‌ است‌ كه‌ به‌تازگي‌ پايان‌ يافته‌ است‌ و چون‌ متكي‌ بر يافته‌هاي‌ تحقيقاتي‌ است‌، گزارش‌ تحقيق‌ نيز به‌ آن‌ گفته‌ مي‌شود. 2. مقالة‌ تحليلي‌: اين‌ نوع‌ مقاله‌ كه‌ به‌ نام‌ مقاله‌ نظري‌ نيز شناخته‌ مي‌شود، مقاله‌اي‌ است‌ كه‌ مؤلف‌ با استفاده‌ از منابع‌ پژوهشي‌ پيشين‌، نظرية‌ خاصي‌ را در حوزة‌ كار خود مطرح‌ مي‌نمايد. در اين‌ نوع‌ مقاله‌ نويسنده‌ ممكن‌ است‌ نظريه‌هاي‌ قبلي‌ را گسترش‌ دهد، آنها را با استفاده‌ از شواهد استحكام‌ بخشد، آنها را به‌شكل‌ ديگري‌ بيان‌ كند يا آنها را مورد تأمل‌ و ترديد قرار دهد. 3. مقالة‌ مروري‌: اين‌ مقاله‌ به‌ تحليل‌ كلان‌ و ارزيابي‌ انتقادي‌ نوشته‌هايي‌ مي‌پردازد كه‌ قبلاً منتشر شده‌ است‌. مؤلف‌ مقاله‌ مروري‌ از طريق‌ مقوله‌بندي‌، يكپارچه‌سازي‌، و ارزشيابي‌ متون‌ منتشر شدة‌ پيشين‌، سير پيشرفت‌ پژوهش‌هاي‌ جاري‌ را در جهت‌ روشن‌ ساختن‌ مسئله‌اي‌ مشخص‌ دنبال‌ مي‌كند. 4. مقاله‌ گردآوري‌: اين‌ نوع‌ مقاله‌ صرفاً به‌ گردآوري‌ و انعكاس‌ نقطه‌نظرهاي‌ مختلف‌ مندرج‌ در نوشته‌هاي‌ مرتبط‌ با موضوعي‌ خاص‌ مي‌پردازد و در واقع‌ كار تازه‌اي‌ را عرضه‌ نمي‌كند. تفاوت‌ آن‌ با مقاله‌ تحليلي‌ اين‌ است‌ كه‌ به‌ ارائه‌ نظريه‌ جديدي‌ منتهي‌ نمي‌شود و نيز با مقاله‌ مروري‌ اين‌ تفاوت‌ را دارد كه‌ الزاماً به‌ سنجش‌ و ارزيابي‌ كليه‌ آثار قبلي‌ نمي‌پردازد. البته‌ علاوه‌ بر 4 مورد ذكر شده‌، گونه‌هاي‌ ديگري‌ از نوشته‌هاي‌ مجلات‌ وجود دارند كه‌ از فراواني‌ كمتري‌ برخوردارند؛ نظير ياداشت‌هاي‌ انتقادي‌، نقد و بررسي‌، گزارش‌ كوتاه‌ و... كه‌ براي‌ پرهيز از اطاله‌ كلام‌ از توضيح‌ آنها خودداري‌ مي‌شود (حري‌، 1380). با توجه‌ به‌ اينكه‌ نوشته‌ حاضر بيشتر بر مقاله‌ تحقيقي‌ تأكيد دارد، لازم‌ است‌ ابتدا اجزاء مقاله‌ تحقيقي‌ و در ادامه‌ شيوه‌ نوشتن‌ اين‌گونه‌ مقاله‌ها مورد بحث‌ و بررسي‌ واقع‌ شود. اجزاء مقاله‌ عنوان‌ عنوان‌ هر اثر جلوه‌اي‌ از هويت‌ آن‌ اثر است‌؛ خواه‌ اثر هنري‌ باشد يا علمي‌. عنوان‌ فشرده‌اي‌ منظبط‌ از مطالب‌ متن‌ است‌ (حري‌، 1380). عنوان‌ بايد مختصر، گويا و جذاب‌ باشد تا بتواند علاوه‌ بر ايجاد انگيزه‌ مطالعه‌ در خواننده‌، او را در انتخاب‌ مقاله‌ مورد نيازش‌ راهنمايي‌ كند. چكيده‌ چكيده‌ خلاصه‌ كوتاهي‌ از مقاله‌ همراه‌ با نكات‌ اصلي‌ متن‌ مقاله‌ است‌ و به‌گونه‌اي‌ تنظيم‌ مي‌شود كه‌ خواننده‌ را در تصميم‌گيري‌ براي‌ مراجعه‌ يا عدم‌ مراجعه‌ به‌ اصل‌ مقاله‌ قادر مي‌سازد. محتواي‌ چكيده‌ حاوي‌ مطالبي‌ است‌ كه‌ نويسنده‌ مقاله‌ بر آنها تأكيد ورزيده‌ است‌. طول‌ چكيده‌ معمولاً تابع‌ نوع‌ مقاله‌ در دست‌ چكيده‌نويسي‌ است‌ (نشاط‌، ج‌ 1). مقدمه‌ مقدمه‌ سرآغاز هر مطلب‌ يا مبحث‌ است‌ و با اشاره‌ به‌ مسائل‌ و مشكلات‌ موجود در آن‌ زمينه‌، يافته‌هاي‌ قبلي‌ در باره‌ موضوع‌ مورد بحث‌ را به‌ اختصار شرح‌ مي‌دهد و در پايان‌ به‌ ارائه‌ راه‌حل‌ مي‌پردازد. درواقع‌ پيوند ميان‌ نويسنده‌ و خواننده‌ از طريق‌ مقدمه‌ صورت‌ مي‌گيرد و ضروري‌ است‌ كه‌ روان‌ و جذاب‌ باشد (ابوالحسني‌، 1381). متن‌ اصلي‌ متن‌ يا بدنه‌ اصلي‌ مقاله‌ شامل‌ اهداف‌، روش‌ كار، پيشينه‌ پژوهش‌، محدوديت‌ها و نارسايي‌ها، يافته‌ها و نتيجه‌گيري‌ است‌. بنابر اين‌ بايد پيام‌ اصلي‌ نويسنده‌ را به‌طور مفصل‌ بيان‌ كند به‌ نحوي‌ كه‌ خواننده‌ با مطالعه‌ آن‌ بتواند نتيجه‌ مورد انتظار را دريافت‌ نمايد. معمولاً پس‌ از بدنه‌ اصلي‌ مقاله‌، يعني‌ در پايان‌ مقاله‌ يا تحقيق‌ از كساني‌ كه‌ در تهيه‌ نوشته‌ يا تحقيق‌ به‌ او كمك‌ كرده‌اند تشكر و قدرداني‌ مي‌كند. آخرين‌ بخش‌ مقاله‌ فهرست‌ مآخذ مي‌باشد. شيوه‌ نوشتن‌ مقاله‌ براي‌ نوشتن‌ مقاله‌، بايد مراحل‌ و اقداماتي‌ به‌صورت‌ گام‌ به‌ گام‌ طي‌ كنيم‌ كه‌ در اينجا به‌ بررسي‌ آنها مي‌پردازيم‌: 1. مشخص‌ كردن‌ موضوع‌ كلي‌ . داشتن‌ انگيزه‌ لازم‌ براي‌ يافتن‌ موضوع‌ مناسب‌ و توجه‌ به‌ نيازهاي‌ جامعه‌ از مسائل‌ مهم‌ در اين‌ مرحله‌ است‌. 2. بررسي‌ و تحليل‌ موضوع‌ به‌لحاظ‌ ارزشمندي‌ و امكان‌پذيري‌. براي‌ ارزشيابي‌ و امكان‌پذير بودن‌ نگارش‌ مقاله‌ مي‌توان‌ چند سؤال‌ طرح‌ كرد: موضوع‌ مقاله‌ تا چه‌ اندازه‌ ارزشمند و بديع‌ است‌؟ از چه‌ جنبه‌اي‌ و براي‌ چه‌ كساني‌ مفيد خواهد بود؟ آيا تهيه‌ چنين‌ مقاله‌اي‌ امكان‌پذير است‌ و موانع‌ ومشكلات‌ احتمالي‌ انجام‌ كار كدام‌ است‌؟ در صورتي‌ كه‌ بتوانيم‌ براي‌ اين‌ پرسش‌ها پاسخي‌ مناسب‌ بيابيم‌، طبيعتاً مراحل‌ نوشتن‌ آسانتر خواهد بود. 3. طرح‌ريزي‌ مقدماتي‌ و تدوين‌ ساختار كلي‌ تهيه‌ فهرست‌ مقدماتي‌ مطالب‌، تهيه‌ عنوان‌ بخش‌هاي‌ اصلي‌ و فرعي‌، توجه‌ به‌ هدف‌ و طيف‌ مخاطبين‌، هماهنگي‌ بين‌ ساختار و نوع‌ مقاله‌ و مشورت‌ با افراد صاحب‌نظر از مواردي‌ است‌ كه‌ در اين‌ مرحله‌ بايد در نظر گرفته‌ شود. 4. تعيين‌ برنامه‌ زماني‌ براي‌ انجام‌ كار (مديريت‌ زمان‌) زمانبندي‌ مناسب‌ و انجام‌ مرحله‌ به‌ مرحله‌ كارها از مسائلي‌ است‌ كه‌ تهيه‌ و تدوين‌ مقاله‌ را در مدت‌ زمان‌ از پيش‌ تعيين‌ شده‌ امكان‌پذير مي‌سازد. 5. جستجو براي‌ يافتن‌ منابع‌ اطلاعاتي‌ پايه‌ منابع‌ اطلاعاتي‌ پايه‌ شامل‌ دايره‌المعارف‌هاي‌ موضوعي‌، خلاصه‌ مقالات‌ و... است‌. 6. جستجو براي‌ يافتن‌ اطلاعات‌ مرتبط‌ (تهيه‌ كتابشناسي‌ مقدماتي‌) پس‌ از مطالعه‌ و بررسي‌ منابع‌ پايه‌، با استفاده‌ از برگه‌دان‌ كتابخانه‌ و يا از طريق‌ جستجو در شبكه‌هاي‌ اطلاعاتي‌ (اينترنت‌) مي‌توان‌ كتابشناسي‌ اوليه‌ را تهيه‌ و منابع‌ اطلاعاتي‌ تخصصي‌ را شناسايي‌ و گردآوري‌ كرد. 7. مطالعه‌ منابع‌ اطلاعاتي‌ مهم‌ و مرتبط‌ براي‌ محدود و مشخص‌ كردن‌ موضوع‌ و رويكرد مقاله‌. با مطالعه‌ منابع‌ اطلاعاتي‌ اصلي‌ و كليدي‌ مي‌توان‌ دامنه‌ موضوعي‌ را مشخص‌ كرد. علاوه‌ بر اين‌ اعتبار و غناي‌ مقاله‌ بستگي‌ به‌ منابعي‌ دارد كه‌ مورد استفاده‌ قرار مي‌گيرد. 8. مطالعه‌ عميق‌ منابع‌ گردآوري‌ شده‌ و يادداشت‌برداري‌ هدفمند 9. مرتب‌ كردن‌ يادداشت‌ها بر اساس‌ فهرست‌ مطالب‌ و بازنگري‌ و پالايش‌ آنها 10. نوشتن‌ متن‌ مقاله‌ (نسخه‌ اوليه‌) بهتر است‌ نوشتن‌ مقاله‌ با مطالب‌ ساده‌تر شروع‌ و از پرنويسي‌ و اطاله‌ كلام‌ خودداري‌ شود. توجه‌ به‌ هدف‌، ساختار و مخاطب‌ و رعايت‌ انسجام‌ و پيوند منطقي‌ ميان‌ بخش‌ها و پاراگراف‌ها و رعايت‌ آيين‌ نگارش‌ صحيح‌ از نكات‌ مهمي‌ است‌ كه‌ نويسنده‌ مقاله‌ بايد به‌ آن‌ توجه‌ كند. 11. مرور متن‌ اوليه‌ و اصلاح‌ آن‌ (تهيه‌ نسخه‌ دوم‌) بسياري‌ از صاحب‌نظران‌ پيشنهاد مي‌كنند كه‌ پس‌ از آماده‌ شدن‌ نسخه‌ اوليه‌، يك‌ يا چند روز مقاله‌ را كنار بگذاريم‌ و پس‌ از آن‌ به‌ بررسي‌ و مرور مقاله‌ بپردازيم‌. هنگام‌ بررسي‌ مقاله‌ بايد جملات‌ و پارگراف‌هاي‌ غير ضروري‌ حذف‌ شوند و نكات‌ مهم‌ مقاله‌ در مقايسه‌ با مقالات‌ ديگر برجسته‌ شود. توالي‌ و ترتيب‌ مطالب‌ به‌ درستي‌ كنترل‌ شود. 12. مشورت‌ با افراد متخصص‌ و صاحب‌نظر و اصلاح‌ نهايي‌ مقاله‌ 13. تهيه‌ و تدوين‌ چكيده‌، كليدواژه‌، مقدمه‌ و فهرست‌ مآخذ و در پايان‌ تهيه‌ نسخه‌ نهايي‌ مقاله‌ نكته‌ قابل‌ تأمل‌ در اين‌ مورد اين‌ است‌ كه‌ تمام‌ موارد ذكر شده‌ در اين‌ بند بايد پس‌ از اتمام‌ نوشتن‌ متن‌ اصلي‌ صورت‌ گيرد، و در واقع‌ چكيده‌ برگرفته‌ از كل‌ متن‌ است‌، و مقدمه‌ بر اساس‌ متن‌ نوشته‌ شده‌ تهيه‌ مي‌گردد، در حالي‌كه‌ گاهي‌ اوقات‌ برخي‌ افراد در پاسخ‌ به‌ فراخوان‌ مقالات‌ سمينارها و كنفرانس‌ها ابتدا چكيده‌ يا خلاصه‌ مقاله‌ خود را تهيه‌ و ارسال‌ مي‌كنند و اگر چكيده‌ مقاله‌ مورد قبول‌ برگزار كنندگان‌ واقع‌ شد اقدام‌ به‌ تهيه‌ متن‌ كامل‌ مقاله‌ مي‌كنند كه‌ اين‌ كار مسلماً ساختار و محتواي‌ مقاله‌ لطمه‌ خواهد زد. همچنين‌ در خصوص‌ فهرست‌ مآخذ بايد توجه‌ داشت‌ كه‌ يكي‌ از اصول‌ اخلاقي‌ و مهم‌ در نگارش‌، استناد به‌ منابع‌ و مآخذي‌ است‌ كه‌ در حين‌ كار مورد استفاده‌ قرار مي‌گيرد. استناد و ذكر منابع‌ مورد استفاده‌ علاوه‌بر ارج‌ نهادن‌ به‌ آثار ديگران‌، باعث‌ افزايش‌ اعتبار و ارزش‌ اثر خواهد شد. 14. انتخاب‌ مجله‌ مناسب‌ و ارسال‌ مقاله‌ براي‌ چاپ‌ و انتشار آن‌ (فتاحي‌، 1384). توجه‌ به‌ سابقه‌، درجه‌ اعتبار ( علمي‌- پژوهشي‌، ترويجي‌ و...) و خط‌مشي‌ مجله‌ (گرايش‌ موضوعي‌)، مدت‌ زمان‌ انتظار براي‌ چاپ‌ مقاله‌، از نكاتي‌ است‌ كه‌ هنگام‌ انتخاب‌ مجله‌ بايد مد نظر گرفته‌ شود. معيارهاي‌ كنترل‌ طرح‌ و ساختار اوليه‌ مقاله‌ اگر بخواهيم‌ بر اساس‌ پژوهشي‌ كه‌ در حوزه‌ موضوعي‌ مورد علاقه‌ خود انجام‌ داده‌ايم‌، مقاله‌ بنويسيم‌، مي‌توانيم‌ با طرح‌ چند سؤال‌ به‌ ارزيابي‌ طرح‌ و ساختار اوليه‌ مقاله‌ بپردازيم‌. - دليل‌ انجام‌ تحقيق‌ چه‌ بود؟ - چه‌ فرضيه‌هايي‌ مورد آزمايش‌ قرار گرفتند و چه‌ نتايجي‌ به‌دست‌ آمد؟ - چه‌ روش‌هايي‌ مورد استفاده‌ قرار گرفت‌ و اطلاعات‌ چگونه‌ جمع‌آوري‌ شد؟ - چه‌ پيشنهادهايي‌ براي‌ انجام‌ اين‌گونه‌ پژوهش‌ها در آينده‌ وجود دارد؟ همانطور كه‌ مي‌دانيم‌ هر نويسنده‌اي‌ به‌ قصد چاپ‌ و نشر مقاله‌اش‌ در مجلات‌ معتبر دست‌ به‌ قلم‌ برده‌ و مطلبي‌ را مي‌نويسد. از طرف‌ ديگر مي‌دانيم‌ كه‌ هر مجله‌اي‌ با توجه‌ به‌ خط‌مشي‌ خود، كيفيت‌ و محتواي‌ مقالات‌ دريافت‌ شده‌ را مورد بررسي‌ و ارزشيابي‌ قرار مي‌دهد. بنابراين‌ بهتر است‌ پرسش‌هايي‌ كه‌ از طرف‌ داوران‌ مجله‌ براي‌ ارزيابي‌ مقاله‌ مطرح‌ مي‌شوند، پيشاپيش‌ از سوي‌ نويسنده‌ مطرح‌ و به‌ آنها پاسخ‌ مناسب‌ داده‌ شود. اين‌ روش‌ علاوه‌ بر صيقل‌ خوردن‌ مقاله‌ باعث‌ مي‌شود تا نارسايي‌هاي‌ احتمالي‌ آن‌ برطرف‌ شده‌ و از استحكام‌ لازم‌ برخوردار گردد. كلام‌ آخر براي‌ نوشتن‌ بايد از همين‌ امروز شروع‌ كرد. بنويسيد، بنويسيد، اصلاح‌ كنيد و باز بنويسيد و اصلاح‌ كنيد تا ترس‌ از نوشتن‌ را از بين‌ برده‌ و به‌ مرحله‌ ورزيدگي‌ برسيد. هيچ‌وقت‌ انتظار نداشته‌ باشيد كه‌ بدون‌ تمرين‌ عملي‌، اولين‌ نوشته‌ شما بي‌عيب‌ و نقص‌ از كار درآيد و مطمئن‌ باشيد نويسندگان‌ سرشناسي‌ كه‌ امروز با آثار ارزشمند آنها آشنا هستيم‌ نيز اين‌ مراحل‌ را گام‌ به‌ گام‌ سپري‌ كرده‌اند. بنابراين‌ اگر مي‌خواهيد در اين‌ راه‌ موفقيتي‌ كسب‌ نماييد، بدون‌ هيچ‌ وقفه‌ و ترديدي‌ از همين‌ حالا قلم‌ را برداريد و شروع‌ به‌ نوشتن‌ كنيد. سخن‌ آخر اينكه‌ بنويسيد، بنويسيد، اصلاح‌ كنيد و باز بنويسيد. فهرست‌ مآخذ 1. ابوالحسني‌، محسن‌. چگونه‌ مقاله‌ علمي‌ بنويسيم‌ و آن‌ را به‌ چاپ‌ برسانيم‌. تهران‌: انستيتو پاستور ايران‌، 1381. 2. حرّي‌، عباس‌. آيين‌ نگارش‌ علمي‌. تهران‌: هيأت‌ امناي‌ كتابخانه‌هاي‌ عمومي‌ كشور، دبيرخانه‌، 1380. 3. فتاحي‌، رحمت‌الله‌. كارگاه‌ شيوه‌ نگارش‌ مقاله‌ تحقيقي‌. به‌ همت‌ انجمن‌ كتابداري‌ و اطلاع‌رساني‌، 29 ارديبهشت‌ 1384. 4. نشاط‌، نرگس‌. چكيده‌ و چكيده‌نويسي‌. دايره‌المعارف‌ كتابداري‌ و اطلاع‌رساني‌. ج‌ 1، ص‌ 721.

مهدی مدهنی – سعید مدهنی

سال سوم و اول دبیرستان

      

مقدمه

با وجود اینکه بشر در سایه پیشرفت دانش ، فناوری و تمدن ، قدمهای بسیار مؤثری در حل مشکلات بهداشستی درمانیو بالا بردن استانداردهای زندگی برداشته است. اما همزمان در جهت دیگر نیز از این پیشرفتها بهره برداری کرده است. شکل گیری جنگهای شیمیایی ، بیولوژیک و هسته ای و یا به عبارتی کاربرد تسلیمات کشتار _ جمعی (weapons to mass Destroy tour) یکی از این پدیده هاست. در واقع سلاحهای کشتار جمعی به مجموعه سلاحهای ش _ م _ ه گفته می شود که برای از بین بردن افراد نظامی و غیر نظامی. وسایل و تجهیزات دفاعی نیروهای نظامی جانوران و گیاهی و یا اقتصاد یک کشور به کار رود

امروز بنا به اهمیت تسحیلات کشتار جمعی ، در بیشتر ارتش های جهان رسته ای تحت عنوان N . B . C  (Nadir , Biological Chemical) تشکیل شده که هدف از آن ترتیب و آموزش نیروی متخصص در زمینهای گوناگون مقابله با تسلیحات کشتار جمعی است. البته 1 بر این ، سایر رشته ها و یگانهای نظامی در نیروهای سهگانه زمینی ، دریایی ، هوایی دور های پدافند ش . م . ه را طی می کنند که آموزش این افراد به وسیله متخصصان پرافند ش . م . ه صورت می گیرد. در همین راستا نیز واحدهای ویژه ای در نیروهای مسلح جمهوری اسلامی تشکیل یافته که جا دارد از دانشکده پرافند ش .م . ه نیروی زمینی ارتش نام برده شود. در این یگان تخصصی دوره های گوناگون تخصصی در رده های مختلف پایدرو وظیفه برای آموزش ، باز آموزی و آشنایی با ادوات و تجهیزات ، اطلاعات و روشهای نوین پرافند ش . م . ه برگزار می شود. البته دامنه آموزش مقابله با تهدیدات تسلیحات کشتار جمعی از این هم فراتر رفته و در کشورهای پیشرفته آموزشهای لازم برای آمار مردم در نظر گرفته می شود. به عنوان نمونه بر اساس مدارک موجود امروزه حدس می زنند که انگلستان طی جنگ جهانی دوم با توجه به احتمال کاربرد سلاحهای شیمیایی از جانب آلمانی ها توانسته بود ملت خود را 100 درصد با ماسک محافط مجهز کند این در حالی بود که در آلمان نازی با وجود اجرای «برنامه های ماسک ضد گاز برای ملت» فقط امکان تجهیز 3050 درصد از مردم عادی به ماسک محافظ در مناطق درگیری مزاهم شده بود. در حال حاضر رژیم صهیونیستی با پیش بینی تهدیدات احتمالی ، برای همه مردم خود ، حتی کودکان خردسال هم ماسکهای انفرادی و اقلام لازم رفع آلودگی تدارک دیده است. همین انواع پناهگاههای حفاظتی در برابر حملات احتمالی با سلاحهای شیمیایی و میکروبی تدارک دیده است و هر روز هم در حال توسعه است. افزون بر موارد یاد شده ، گفتنی است طی دوران جنگ سرد و مسابقه تسلیحاتی دو ابرقدرت خاور با ؟ انواع فیلمها و برنامه های نمایشی و آموزشی درباره احتمال وقوع جنگ هسته ای و چگونگی مقابله با آن تدارک دیده و در اختیار مردم قرار داده شد به هر حال ، کاربرد نادرست و سوء استفاده از عوامل زیشت شناختی میکروبی یا فرآورده های سمی آنها (توکسینها) به کارگیری مولکولهای سمی ، شیمیایی و نیز استفاده نابجا از عناصر پرتو زا و انرژی نهفته در آنها ، دولتها و ملتها را دچاربحران کرده است. اما راه مقابله چیست و چه اقداماتی برای جلوگیری از بروز فاجعه لازم است؟ پاسخ این پرسش در آموزش پیشرو و پژوهش پویا نهفته است. بنابراین ، نخستین قدم برای آمادگی و مقابله با چنین تسلیحاتی آگاهی از تهدیدها و شناخت شیوه های تهدید گران است تا تشویش جای خود را به تدبیر دهد. آنچه در برخورد با جنگ افزارهای کشتار جمعی جائز اهمیت است. اینکه دلگرم شان به قردادها و قطعنامه های صادر شده از جانب مجامع گوناگون جهانی از جمله سازمان ملل متحد همانند سرابی است که قادر نیست بشریت را از چنین تسلیجاتی بارها و بارها ثابت شده و نمونه بارز آن عدم قاطعیت آن سازمان در برخورد با به کار گیری سلاحهای شیمیایی در جنگ عراق علیه ایران بود. در واقع زیر پا گذاردن پروتکل 1925 ژنو از جانب عراق ها بیم کاربرد احتمالی این جنگ افزارها را در سایر بحرانهای منطقه ای و جهانی افزایش داد. گرچه حرکت های مثبت زیادی جهت افزایش کارایی و قاطعیت سازمان به انجام رسید. با این حال تا رسیدن به آرمان های مورد نظر راه درازی در پیش است به نظر می رسد توسل به چنین ابزارهای کاغذی حافظ ملل دنیا نمی باشد.

تاریخچه کاربرد تسلیحات بیولوژیک

سابقه کاربرد عوامل سعی بیولوژیک با هدف قتل انفرادی (ترور) به هزاران سال می رسد مورخ پوستان آمریکا با مسابقه قعون 5000 ساله ، همواره در جنگ تیرهای خود را به سم گیاه «اقونیطون» آغشته می کردند. گرچه سابقه کاربرد عوامل بیولوژیک در جنگها به 300 تا 600 سال قبل از میلاد مسیح بر می گردد. با این حال قدیمی ترین کاربرد گسترده عوامل بیماری زا در جنگ علیه دشمن ، روش مغولها در شکستن محاصره شهر کافکا در شبهه جزیره کریمه (با نام فعلی Fcodossija) صورت گرفته است. طی این واقعه به سال 1347 میلادی ، مهاجمان به منظور درهم شکستن مقاومت شدید مردم شهر ، اجساد مرده های مبتلا به طاعون و وبا را به درون شهر پرتاب کردند. بدین ترتیب در مدت کوتاهی طاعون و وبا در شهر شیوع پیدا کرد و مقاومت درهم شکست. از سالها قبل مشخص شده بود که این عوامل حتی به مقادیر بسیار کم (میکروگرم) دارای خاصیت کشندگی و یا ناتوان کننده می باشند. به عبارت دیگر اگر چه افکار و اعمال بیوتروریستی همیشه در طول تاریخ وجود داشته است. اما در سالهای اخیر آنها را جز و معضلات نوپدید بهداشت عمومی به حساب می آورند.

 

«قدرت مهار نشده یک اتم ، قدرت فکر کردن را از ما سلب کرده است وما خود را به یک پایان فاجعه آمیز سوق می دهیم»

(آلبرت انیشتین 1946)

بمب اتمی و انفجارات هسته ای

بمب اتمی یا هسته ای نوعی بمب است که انفجار آن در ؟ شکافت یا همجوشی ترکیبات هسته ای فراهم میاید مواد لازم برای ساخت یک بمب اتمی عبارتند از:

1) یک ماده قابل شکافت یا همجوشی / 2) چاشنی / 3) مکانیسمی برای وارد کردن قسمت بیشتر سوخت در چرخه همجوشی یا شکافت پیش از وقوع انفجار.

در بمب شکافتی عنصری ماننده _U ²³⁵  برای ایجاد انفجار به کار می رود. در واقع چنانچه یک نوترون وارد هسته _U ²³⁵ شود جذب هسته شده و آن را ناپایدار می کند و آنگاه هسته ناپایدار با تولید 2 یا 3 نوترون به 2 هسته سبکت Kr) و (Barشکافته می شود که این دو اتم سبکتر نیز با تابش پرتو گاما به حالت پایدار می رسند. فرایند یاد شده دارای سه ویژگی است ؛ 1) احتمال جذب نوترون آزاد به وسیله ²³⁵ _U  بسیار زیاد است بنابراین در بمبی که خوب کار کند نوترون های آزاد شده در یک شکافت هر یک باعث شکافت های بعدی می شوند و واکنش به طور تصاعدی پیش می رود. 2) فرآیند جذب نوترون و تجذیه هسته بسیار سریع بوده و تنها چند پیکر ثانیه (1012 _s) طول می کشد. 3) با شکافت هر هسته مقادیر بزرگی انرژی به شکل گرما و تابش گاما آزاد می شود از نظر فیزیکی این انرژی ناشی از این واقعیت است که محصولات شکافت و نوترونها در مجموع جرمی کمتر از هسته _U ²³⁵ اولیه دارند و این جرم طبق رابطه معروف انیشتین به انرژی تبدیل می شود (E=mc²) در بمب اتمی شکافتی برای جلوگیری از انفجار زودهنگام و خودبخودی معمولا سوخت اتمی صورت تکه های جداگانه که جدا هریک از زیر جرم بحرانی است نگهداری میشود. به هر حال لازمه انفجار ، رسیدن به جرم بحرانی است در واقع در زمان انفجار تکه های مجزا باید به شکلی به هم متصل شده و تشکیل جرم بحرانی بدهند تا در مرحله بعد نوترون های آزاد به وسیله مولد نوترون به درون آن تزریق شود. این مولد معمولا گلوله کوچکی از پولونیوم و برلیم است که در مرکز سوخت قرار می گیرد و به وسیله لایه ای فتری از آن جدا می شود. زمان انفجار این لایه شکسته شده و همزمان پولونیوم شروع به تابش آلفا می کند. ذرات آلفا در برخورد با اتم های برلیم ، نوترون های آزاد تولید می کنند و به این ترتیب واکنش آغاز می شود دو روش عمده برای ایجاد جرم بحرانی در بمب اتمی وجود دارد ؛ 1) تشکیل تفنگی   2) انفجار داخلی

آثار یک انفجار هسته ای

انفجارات هسته ای با آزاد شدن آنی ، سریع و کوتاه مدت پرتوهای هسته ای ، توسعه سریع یک گوی آتشین که تابش گرمایشی (به صورت گرما و نور) شدید منتشر می نماید و نیز ایجاد یک ضربان فشاری بسیار پر قدرت که از نقطه انفجار به بیرون حرکت می کند. مشخص می گردد به ضربان فوق موج انفجار می گویند. واکنش متقابل پرتوهای هسته ای با جو ، چهارمین محصول انفجار یعنی ضربان الکتروفنیتیک (EMP) را ایجاد می کند EMP ، یک ضربان از نوع انرژی الکتروفنیتیکی است که بر روی انسان اثر ندارد ولی می تواند به تجهیزات الکتریکی و ارتباطی آسیب وارد نماید. یک گوی آتشین ستونی از دود یا گرد و غبار دارد که به آن پایه می گویند چنانچه که سلاح اتمی معادل 20 کیلوتن I.N.I در هوا منفجر شود مراحل انفجار به شرح زیر است.

1) در لحظه انفجار که بمب به جرم بحرانی می رسد ، با آغاز واکنش های زنجیره ای ، درجه حرارت به چندین میلیون درجه می رسد. پس از آن برق (نور) خیره کننده ای ظاهر می شود ، که از فاصله 100 کیلومتر قابل رویت است و همواره آن نوترون و اشعه گاما صادر می گردد.

2) پس از چند میلیونم ثانیه گوی آتشین تشکیل می شود که شدیدتر از خورشید است ، فشار هوای اطراف آن به 500 هزار اتمسفر می رسد. در این حالت تشعشع حرارتی نیز بسیار شدید است.

3) پس از چند صدم ثانیه قطر گوی آتشین به 200 متر و درجه حرارت به     c⁰500 می رسد.

4) پس از 20 تا 30 ثانیه گوی آتشین 300 متر قطر پیدا می کند و امواج ضربه ای انفجار تشکیل می شود.

5) پس از 5 تا 6 دقیقه بعد از بالا رفتن و سرد شدن ، گوی شکل ابر قارچی به خود می گیرد که قطر آن حدود 2 تا 3 کیلومتر و قطر ستون یا پایه آن به 500 _ 300 متر و ارتفاع آن به 12 کیلومتر می رسد.

6) سر انجام با دو جریانمای ناشی از انفجار ابر را پراکنده می کند ، که پخش شده و در هوا نفوذ می کند.

در نهایت ، اثرات یک بمب را می توان به دو دسته اثرات آنی و تأخیری تقسیم بندی کرد. اثرات آنی از نقطه نظر و دیدگاه نظامی به اثراتی گفته می شود که در عرض یک دقیقه پس از وقوع انفجار روی می دهد. اثرات تأخیری نیز همچنان که از نامش پیداست به خطرات تشعشع ثانویه اطلاق می شود ، مانند ریزش مواد و فعالیت القاء شده توسط نوترون.

اثرات تأخیری تنها زمانی اهمیت و ارزش نظامی دارند که از یک انفجار زمینی ناشی شده زیرا ریزش های که از انفجار هوایی در ارتفاع زیاد صورت می گیرد در سرتاسر جهان فرو ریخته و بلافاصله در ناحیه درگیری نمی ریزند

   در اينجا قبل از هر چيز به سراغ معيارهائى كه در قرآن مجيد براى گزينش فرمانده يا مدير يا كاركنان آمده، مى رويم; تا الگوئى باشد براى بحثهاى آينده ما.

   در سه سوره قرآن مجيد (بقره، يوسف و قصص) به سه گونه معيار براى سه گونه پذيرش مسؤوليّت اشاره شده است.

   1ـ در سوره بقره در داستان «طالوت و جالوت» و انتخاب طالوت به عنوان فرماندهى بنى اسرائيل به وسيله پيامبر آن زمان «اشموئيل» براى پيكار با «جالوت» كه سلطان جبّار آن زمان بود، روى دو ويژگى مهم يعنى گستردگى علم و جسم تكيه شده است; آنجا كه مى فرمايد:

   «إِنَّ اللّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِى الْعِلْمِ وَالجِسْمِ وَاللّهُ يُؤْتى مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللّهُ واسِعٌ عَليمٌ; خداوند او را بر شما برگزيده و به او توانائى جسمانى و علمى بخشيده و خداوند حكومت را به هر كس بخواهد (شايسته ببيند) مى بخشد و احسان خداوند وسيع است; و (از لياقت افراد براى منصب ها) آگاه است».(1)

   روشن است كه قدرت جسمانى و فكرى دو شرط اساسى براى پيكار با دشمن سر سخت است.

   2ـ در سوره يوسف به هنگامى كه پيشنهاد سرپرستى خزانه دارى مصر از سوى يوسف مطرح شد، او روى امانت و آگاهى خويش تكيه كرده و مى گويد:

   «إِجْعَلْنى عَلى خَزائِنِ الاَْرْضِ إِنّى حَفيظٌ عَليمٌ; مرا سرپرست خزائن سرزمين (مصر) قرار ده، كه نگهدارنده و آگاهم!»(2)

   قابل توجّه اين كه، در معيارهاى قرآنى در هر مورد روى صفاتى متناسب با همان پست و مقام تكيه شده است.

   در مورد فرماندهان روى عنوان «زادَهُ بَسْطَةً فِى الْعِلْمِ وَالجِسْمِ».

   در مورد كاركنان روى عنوان «اَلْقَوِىُّ الاَْمينُ».

   در مورد حافظان مديريّت و بيت المال روى عنوان «حَفيظٌ عَليمٌ».

   و با توجّه به اين كه مديريّت و فرماندهى به خاطر برنامه هاى پيچيده عصر ما نسبت به گذشته تفاوت بسيار پيدا كرده، ناچار براى گزينش مديرها و فرماندهان بايد يك سلسله اصول كلّى مشترك را در نظر گرفت كه در قرآن به آن اشاره شده، و  يك سلسله شرايط ويژه كه متناسب با همان بخش مديريّت و فرماندهى است، كه بايد به آن افزوده شود.

   ناگفته پيداست كه براى مديريّت امور مالى بيش از هر چيز «امانت» و «علم و آگاهى» لازم است.

   3ـ در داستان موسى و شعيب به هنگامى كه يكى از دختران شعيب پيشنهاد انتخاب موسى را براى سرپرستى اموال خانواده شعيب و چوپانى گوسفندان مى دهد، روى «قوّت» و «امانت» او تكيه مى كند و مى گويد:

   «يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِىُّ الاَْمينُ; پدرم! او را استخدام كن; زيرا بهترين كسى را كه مى توانى استخدام كنى آن كس است كه قوى و امين باشد (و او همين مرد است)!»(1)

   اين معيارها به طور سربسته و فشرده در سوره هاى مختلف قرآنى آمده است; و به خواست خدا با استفاده از آنها، شرح لازم بعداً مطرح خواهد شد.

 

* * *

 

چهارده شرط عمده

 

   عمده ترين شرايط و صفات مشترك مديران و فرماندهان عبارت است از:

 

1ـ ايمان به هدف

   قبل از هر چيز بايد به اين نكته توجّه داشت كه ما در چهار چوبه يك نظام مكتبى بحث مى كنيم، و طبعاً «ايمان به هدف» در اينجا مفهوم ايمان به مكتب و مبانى مكتبى را دارد. يك مدير و فرمانده مكتبى نه تنها نمى تواند در برابر آن مكتب بى تفاوت باشد; بلكه، بايد ايمان عميقش به تعليمات آن مكتب انگيزه اصلى او را در انجام وظايفش تشكيل دهد.

   در اينجا مسأله از شكل سلسله مراتب، و احساس مسؤوليّت در برابر مقام فوق، بيرون مى آيد; و شكل «خود جوشى» را به خود مى گيرد.

   قابل توجّه اين كه قرآن مجيد درباره پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) مى گويد: «آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْه مِنْ رَّبِّه...; پيامبر، به آنچه از سوى پروردگارش بر او نازل شده، ايمان آورده است و...»(1)

   ايمان رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) به «ما أَنْزَلَ اللّه» از تمام تلاشها و كوششها و از تمام زندگانيش آشكار بود.

   در هيچ يك از تواريخ ديده نشده كه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) در جائى از ميدان جهاد فرار كرده باشد، حتّى در ميدان اُحُد كه اوضاع به منتها درجه وخامت رسيد، و گروه زيادى از لشكر جز خاصّان ـ يا طبق روايتى جز على(عليه السلام) ـ از ميدان كنار رفتند، پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) چون كوه پابرجا ايستاد و با اين كه جراحات پيشانى و شكستگى دندان، او را به شدّت آزار مى داد، و در برابر دشمن تنها مانده بود، دست از استقامت و پايمردى برنداشت و سرانجام ديگران را به ادامه مبارزه و بازگشت به ميدان دعوت كرد.

   جالب اين كه، در نهج البلاغه به خصوص روى اين نكته تكيه شده كه به هنگام آرايش صفوف در ميدان جنگ، پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) از همه لشكر به دشمن نزديكتر بود:

   «كُنّا إِذا احْمَرَّ البَأْسُ اتَّقَيْنا بِرَسُولِ اللّهِ(صلى الله عليه وآله وسلم) فَلَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنّا أَقْرَبَ إِلَى الْعَدُوِّمِنْهُ; هنگامى كه آتش جنگ شعلهور مى شد، ما به پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) پناه مى برديم: و او از همه به دشمن نزديكتر بود!»(2)

   مورّخان اعم از تاريخ نويسان مسلمان و غير مسلمان، از ايستادگى عجيب محمّد(صلى الله عليه وآله وسلم) در برابر حوادث مشكل، و انبوه مصائبى كه براى او در مسير دعوتش رخ مى داد، ستايش كرده و اعتراف دارند كه اين ايثار و فداكارى نشانه ايمان عميق او به مكتبش بوده است.

   ايمان پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) به هدف و رسالتش تا آن پايه بود كه گاه از عدم پذيرش مردم آنچنان متأثّر مى شد كه مى خواست جان عزيزش را از دست بدهد. قرآن مجيد در مقام دلدارى او مى گويد:

   «لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَديثِ أَسَفاً; گويا مى خواهى به خاطر اعمال آنان، خود را از غم و اندوه هلاك كنى اگر به اين گفتار ايمان نياورند!»(1)

   در احاديث اسلامى آمده است كه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) به قدرى عبادت كرد كه پاهاى مباركش متورّم شد تا آنجا كه قرآن بر او نازل گشت و چنين گفت:

   «ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى; ما قرآن را بر تو نازل نكرديم كه خود را به زحمت بيفكنى!»(2)

   اينها همه نشان مى دهد كه اين مدير و فرمانده بزرگ عالم بشريّت تا چه حد به مكتبش ايمان داشت; ايمانى كه در تمام اعمالش پرتو افكن بود و در عمق جانش نفوذ كرده، و به تمام اعمالش جهت مى داد. همين ايمان عميق بود كه به دعوت او جاذبه مخصوصى مى داد.

   كوتاه سخن اين كه، ايمان به هدف براى يك مدير و فرمانده در هر تشكيلات نخستين و مهمترين شرط موفّقيّت او است، و اصولاً عشق به كار و تلاش و كوشش توأم با دلسوزى، بدون چنين ايمانى صورت نخواهد گرفت.

   و البتّه در نظامهاى مكتبى، ايمان به هدف مساوى است با ايمان به مكتب.

* * *

2 و 3ـ «علم» و «قدرت»

   اين دو چنانكه مى دانيم در قرآن مجيد صريحاً آمده است، و به عنوان دو ارزش مهم در مسأله گزينش فرمانده روى آن تكيه مى كند. چنانكه قبلاً به طور اجمال در ماجراى «طالوت و جالوت» به آن اشاره كرديم.

   ماجرا چنين بود كه بنى اسرائيل گرفتار سلطان جبّار مستبد و خود كامه اى به نام «جالوت» شده بودند، و در زير فشار اين نظام ستمگر دست و پا مى زدند.

   براى يافتن راه نجات از پيامبرشان «اشموئيل» كمك خواستند، و تقاضا كردند كه فرماندهى شايسته براى آنان برگزيند، تا صفوف آنها را متّحد سازد، و با طاغوت عصر خود به مبارزه برخيزند. «اشموئيل» جوان نيرومند و بيداردل و آگاهى را به نام «طالوت» براى اين هدف مهم برگزيد. او يك روستائى زاده بود، از نظر مادّى فقير، و از نظر نسب از يك خانواده گمنام!

   هنگامى كه سردمداران بنى اسرائيل از اين گزينش، سخت در تعجّب فرو رفتند و گفتند: «چگونه ممكن است طالوت حاكم و فرمانده ما باشد، در حالى كه ما از او شايسته تر به حكومتيم، و او از نظر مالى تهيدست است!» (قالُوا أَنّى يَكُونُ لَهُ الْمُلُكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ)(1)

   چرا از قبائل معروف، و بزرگزادگان بنى اسرائيل و ثروتمندان مشهور يكى را انتخاب نكردى؟! شايسته تر از طالوت بسيارند!

   اشموئيل در يك پاسخ كوتاه، معيار گزينش او را چنين بيان كرد:

   «إِنَّ اللّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِى الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ; اين يك گزينش الهى است، خداوند او را بر شما برگزيده و بر علم و قدرت جسمانى او افزوده».(2)

   اشاره به اين كه علم و قدرت اكتسابى او با امدادهاى الهى افزايش يافته و در او موهبت و اكتساب به هم آميخته است.

 

   اين پاسخ محكم، ناآگاهان بنى اسرائيل را بيدار كرد و به آنها نشان داد كه در معيارهاى گزينش فرمانده، سخت در اشتباهند; شخصيّت نياكان، شهر و قبيله، ثروت و امكانات مادّى، هرگز رمز پيروزى در ميدان نبرد نيست; و در مسأله گزينش فرمانده يا مدير نمى تواند نقش اصلى داشته باشد. مهم «علم» و «قدرت» يا «دانائى» و «توانائى» است.

   البتّه ذكر اين نكته لازم است كه، منظور از آگاهى و علم در اينجا آن نوع علم و آگاهى است كه با گردش كار مدير و فرمانده پيوند دارد، و در حوزه مأموريّت او اثر مى گذارد.

   بسيار است تشكيلاتى كه مديران آنها به خاطر حاكميّت روابط شخصى و خصوصى،اين دو ضابطه سرنوشت ساز را به دست فراموشى سپرده، و از هم متلاشى شده اند.

   مدير ناآگاه يا ناتوان تشكيلات خود را به ورشكستگى و سقوط مى كشاند و چنين فرماندهى در ميدان نبرد نيز سرنوشتى جز شكست ندارد.

   امام صادق(عليه السلام) در اين زمينه چنين مى فرمايد:

   «أَلْعامِلُ عَلى غَيْرِ بَصْيرَة كالسّائِرِ عَلى غَيْرِ الطَّريقِ لاتَزيدُهُ سُرْعَةُ السَّيْرِ عَنِ الطَّريقِ إِلاّ بُعْداً; كسى كه بدون بصيرت و آگاهى كارى را انجام مى دهد، همانند كسى است كه از بيراهه سير مى كند كه هر قدر سريعتر مى رود از مقصد دورتر مى شود».(1)

   و در همين زمينه، پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) مى فرمايد:

   «مَن اسْتَعْمَلَ عامِلاً عَنِ المُسْلِمينَ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ فيهِمْ مَنْ هُوَ أَوْلى بِذلِكَ مِنْهُ، وَأَعْلَمُ بِكِتابِ اللّهِ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ، فَقَدْ خانَ اللّهَ وَرَسُولَهُ، وَجَميعَ المُسْلمينَ; هر كس از ميانه مسلمانان فرماندارى را برگزيند در حالى كه مى داند ديگرى نسبت به او، اولويّت دارد و به قرآن و سنّت آگاهتر است، خيانت به خدا و رسول او و جميع مسلمانان كرده است.»(2)

 

   به راستى اين حديث كه هم ناظر به بُعد مكتبى و تعهّد، و هم بُعد تخصّصى و آگاهى است پشت را مى لرزاند و به همگان هشدار مى دهد كه در همه جا اصل لياقت و آگاهى و اولوّيتها را دقيقاً مراعات كنند.

   اين نيز روشن است كه بخشى از اين دو امتياز ذاتى است و بخش مهمّى از طريق اكتساب فراهم مى گردد مخصوصاً از طريق تجربه و سابقه كار و بايد مديران و فرماندهان را در اين دو جنبه پرورش داد.

 

* * *

 

4ـ امانت و درستكارى

   در معيارهاى اسلامى اين شرط به ضميمه قدرت، براى همه كاركنان و كارمندان قيد شده است. و مدير و فرمانده به حكم اين كه از رده هاى بالاى كاركنان و كارمندان هستند نه تنها نمى توانند از آن فرمان مستثنا باشند; بلكه، بايد هر دو را در حدّ عالى دارا باشند.

   اين معنى به صورت خاصّى در سرگذشت «موسى» و «شعيب» در قرآن مطرح شده است.

   هنگامى كه موسى به دنبال مبارزه سختى با طاغوتيان زمانش ناچار به ترك مصر شد و به سرزمين مدين در شام هجرت كرد، دست تقدير الهى او را با خانواده شعيب، پيامبر بزرگ و پير روشن ضمير، مربوط ساخت. يكى از دختران «شعيب» به پدرش پيشنهاد كرد كه «موسى» را براى چوپانى گوسفندان و اداره امور اقتصادى خانواده برگزيند; او كه پرورش يافته خاندان وحى بود در پيشنهاد مستدلّ خود روى دو اصل «قوّت» و «امانت» تكيه كرد كه قرآن آن را با لحن موافق بازگو كرده است:

   «يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِىُّ الاَْمينُ; پدرم! او را استخدام كن چرا كه بهترين كسى را كه مى توانى استخدام كنى كسى است كه (همچون اين جوان) قوى و امين باشد».(1)

   بدون شك «قوّت» در اينجا تنها به معنى نيروى جسمانى و زور بازو، نيست; بلكه، هر گونه توانائى در مديريّت را، به تناسب كار، شامل مى شود; و به اصطلاح، آيه داراى اطلاق است و اشكال مختلف قوّت و قدرت در دايره شمول اين اطلاق قرار گرفته.

   بنابراين، هر كس عهده دار كارى مى شود بايد آنچنان توانا باشد كه بر آن كار مسلّط گردد، نه اين كه كار بر او مسلّط شود.

   «امانت» نيز منحصر به امين بودن در حفظ اموال نيست; هر پست و مقامى نيز مصداقى از مفهوم وسيع «امانت» است، و اسرار هر تشكيلات نيز امانت آن تشكيلات است كه بايد در حفظ آن كوشيد.

   قابل توجّه اين كه يكى از ياران پيغمبر(صلى الله عليه وآله وسلم) خدمتش عرض كرد:

   «اَلاتَسْتَعْمِلنُى; آيا يكى از پستهاى مهم را به من واگذار نمى كنى؟!»

   پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) دست بر شانه او زد و فرمود:

   «أِنَّكَ ضَعيفٌ، وَإِنَّها أَمانَةٌ (وَ الاَْمانِةُ ثَقيلةٌ) وَإِنَّها يَوْمَ الْقِيامَةِ خِزْىٌ وَنَدامَةٌ، إِلاّ مَنْ أَخْذَها بِحَقِّها وَأَدَّى الَّذى عَلَيْهِ فيهآ!; تو ضعيف هستى، و اين پستها امانت است (و امانت الهى سنگين است) و روز قيامت مايه رسوائى و پشيمانى مى گردد، مگر كسى كه آن را به حق بگيرد، و وظيفه خود را درباره آن ادا كند!»(2)

   تعبير به امانت درباره پستهاى مهمّ سياسى و مديريّتها در كلام معروف على(عليه السلام)نيز آمده كه در نامه اى به فرماندار آذربايجان نوشت:

   «وَإِنَّ عَمَلَكَ لَيْسَ لَكَ بِطُعْمَة وَلكِنَّهُ فى عُنُقِكَ أَمانَةٌ; پست و مقامى كه به دست تو افتاده شكارى در چنگال تو نيست; بلكه، امانتى است كه بر گردنت سنگينى مى كند!»(3)   همين معنى به تعبير ديگرى در كلام همان امام(عليه السلام) آمده است:

   «أَيُّهَا النّاسُ إِنَّ أَحَقَّ النّاسِ بِهذَا الاَْمْرِ أَقْواهُمْ وَأَعْلَمُهُمْ بِأَمْرِ اللّهِ فِيهِ; اى مردم! از همه مردم سزاوارتر به حكومت كسى است كه از همه تواناتر و آگاهتر به فرمانهاى الهى، باشد!»(1)

   و در مورد خيانت در اين امانت بزرگ در نامه اى به يكى از فرماندارانش مى فرمايد:

   «اِنَّ اَعْظَمَ الْخَيَانَةُ خِيَانَةُ الاُْمَّةِ، وَأَفْظَعَ الْغِشِّ غِشُّ الاَْئِمَّةِ; بزرگترين خيانت، خيانت به امّت است; و رسواترين تقلّب، تقلّب به پيشواى مسلمين است!»(2)

   فرماندهان و مديران بايد از چنان قدرت و امانتى برخوردار باشند كه از يك سو برنامه هاى كار خود را با قاطعيّت پيش برند و هم از سوى ديگر اسرار و اموال آن تشكيلات را حفظ و پاسدارى كنند.

   مدير خائن از دريچه چشم رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) چنان است كه در حديث زير منعكس شده:

   «مَنِ اسْتَعْمَلْناهُ مِنْكُمْ عَلى عَمَل فَكَتَمَنا مَخيطاً فَما فَوْقَهُ كانَ غَلُولاًَ يَأْتى بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ; اگر فردى را در پستى گمارديم و او يك نخ يا بالاتر از آن را از ما پنهان كند، او خائن است; و مالى را كه خيانت كرده غُلى در گردن او در قيامت خواهد بود».(3)

   باز در قرآن مجيد در سوره يوسف روى دو معيار «آگاهى» و «امانت» به شكل ديگرى تكيه شده است (تحت عنوان «حفيظ» و «عليم» بودن).

   هنگامى كه عزيز مصر از «يوسف» دعوت كرد كه در كشور مصر عهده دار پست مهمّى شود (تا مردم را در سالهاى قحطى شديد كه انتظار آن مى رفت، از خطرات حفظ كند) ، يوسف گفت:

   «إِجْعَلْنى عَلى خَزائِنِ الاَْرْضِ إِنّى حَفيظٌ عَليمٌ; مرا سرپرست خزائن كشور كن به دليل اين كه هم امانت دارم و هم آگاهم!»(1)

   با توجّه به گستردگى مفهوم امانت در منابع اسلامى، بدون شك هر مقام و پست كه به مدير و فرماندهى سپرده مى شود از مهمترين امانات الهى و اجتماعى است.

   اين حديث را شنيده ايم كه در تفسير آيه 58 سوره نساء:

   إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الاَْماناتِ إِلى أَهْلِها وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ

   از ائمّه اهل بيت(عليهم السلام) نقل شده است كه فرمودند: منظور اين است كه: «أَدُّوا الْوِلايَةَ إِلى أَهْلِها; حكومت را به اهلش بسپاريد!»(2)

   و در اين زمينه احاديث زياد ديگرى نيز نقل شده كه امانت را به معنى «امامت» و رهبرى خلق تفسير مى كند.

   بدون شك منظور از اين تفسيرها محدود ساختن مفهوم آيه نيست; بلكه، هدف بيان مصداق روشن آن است; و به هر حال، نشان مى دهد كه امانت منحصر به «مسائل مالى» آنچنان كه گاه توده مردم از آن مى فهمند نيست; بلكه، مهمتر از آن، پستهاى مهم و مخصوصاً مقام رهبرى حكومت است.

   و جالب اين كه بلافاصله بعد از آن مى فرمايد:

   «وَ إِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ; هنگامى كه در ميان مردم حكومت كرديد با عدالت حكومت كنيد!» و اين بيانگر ارتباطى است كه در ميان اين دو وجود دارد.

   امانت از نظر اسلام حتّى مفهومى از اين گسترده تر دارد; و تمام مسؤوليّتها و تكاليف را شامل مى شود، چنان كه در آيه امانت مى خوانيم:

   إِنّا عَرَضْنَا الاَْمانَةَ عَلَى السَّمواتِ وَالاَْرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلَهَا الاِْنْسانُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولاً; ما امانت را بر آسمانها و زمين و كوهها عرضه كرديم، آنها از حمل اين امانت ابا كردند و از آن هراس داشتند، امّا انسان اين بار را بر دوش كشيد! او بسيار ظالم و نادان بود (چرا كه قدر اين مقام بزرگ را ندانست و برخود ستم كرد)».(1)

   به اين ترتيب چگونه ممكن است كسى را كه از امانت او مطمئن نيستيم به مديريّت برگزينيم خواه در يك امر اقتصادى باشد، يا فرهنگى، يا سياسى; همچنين در مورد فرماندهى كه عملاً جان گروهى را در اختيار دارد.

   ذكر اين نكته نيز لازم است كه نبايد تصوّر كنيم كه تنها با نصب بازرسان و مأموران اطّلاعاتى مى توان مراقب اعمال مديران و فرماندهان بود (هر چند وجود چنين دستگاههائى در جاى خود لازم است); زيرا اوّلاً تشكيلات بازرسى معمولاً سر از دور و تسلسل درمى آورد، چرا كه بازرسان نيز انسانهائى هستند همچون مديران و فرماندهان; براى جلوگيرى از خيانت يا تبانى آنها با خطاكاران چه بايد كرد؟ آيا بازرسان ديگرى لازم است؟!

   ثانياً هرگز نمى توان به تعداد مديران و فرماندهان، تعيين بازرس كرد.

   بنابراين، راه صحيح اين است كه اطمينان به صحّت عمل آنها از طريق ويژگيهاى عقيدتى و اخلاقى و فرهنگى كه بر مديران و فرماندهان حاكم است حاصل گردد; و اين تنها راه مطمئن و قابل اعتماد براى پيشگيرى از تخلّفات است.

 

* * *

 5ـ صداقت و راستى

   با توجّه به اين كه مهمترين سرمايه يك مدير و فرمانده در برنامه هاى اجرائى همبستگى او با افراد زير نظر او، و وجود اعتماد متقابل در ميان آنها است.

   و با توجّه به اين كه ضمن حفظ اين همبستگى و اعتماد متقابل، صداقت در گفتار و عمل است; نقش اين موضوع در اين مديريّت آشكار مى شود.

   گاه يك «سخن» يا «عمل» خالى از صداقت كافى است كه ميان مدير و فرمانده و كسانى كه تحت مديريّت و فرماندهى قرار دارند جدائى بيفكند; به همين دليل، مدير و فرمانده حتّى از كارهائى كه او را متّهم به ترك صداقت مى كند هر چند واقعيّتى نداشته باشد، بايد بپرهيزد; تا بتواند سرمايه عظيم اعتماد عمومى را حفظ كند.

   در تعليمات اسلام به قدرى روى دو مسأله «صداقت» و «امانت» تكيه و تأكيد شده كه درباره كمتر موضوعى ديده مى شود; و اين به خاطر نقش حياتى اين دو در زندگى اجتماعى بشر است.

   براى پى بردن به نقطه نظرهاى اسلام در اين زمينه ذكر سه حديث زير كافى به نظر مى رسد:

   1ـ پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) فرمود:

   «لا تَنْظُرُوا إِلى كَثْرَةِ صَلاتِهِمْ وَصَوْمِهِمْ وَكَثْرَةِ الْحَجِّ وَالْمَعْرُوفِ، و طَنْطَنَتِهِمْ بِاللَّيْلِ، وَلكِنِ انْظُرُوا إِلى صِدْقِ الْحَديثِ وَأَداءِ الاَْمانَةِ; (براى آزمايش مردم) نگاه به زيادى نماز و روزه آنها و كثرت حج و نيكى كردن آنها به مردم، و سر و صداى آنها در عبادات شبانه نكنيد، ولى نگاه به راستگوئى و امانتدارى آنها كنيد!»(1)

   همانطور كه ملاحظه مى كنيد با تمام اهمّيّتى كه عبادات دارد، آن را به تنهائى دليل بر شخصيّت و ارزش والاى افراد نمى شمرد; بلكه، روى مسأله صداقت و امانت تأكيد و پافشارى مى فرمايد.

 

   2ـ امام صادق(عليه السلام) فرمود:

   «إِنَّ اللّهَ لَمْ يَبْعَثْ نَبِيّاً قَطُّ إِلاّ بِصِدْقِ الْحَديثِ وَأَداءِ الاَْمانَةِ مؤدّاةً إِلَى البَرِّ وَالْفاجِرِ; خداوند هيچ پيامبرى را مبعوث نكرد مگر اين كه راستگوئى و اداى امانت به نيكوكار و بدكار، در برنامه تعليمات او بود.»(1)

   به اين ترتيب اين دو اصل از اصول اساسى دعوت انبياء و همه مذاهب آسمانى بوده است.

   3ـ در حديث ديگرى از بعضى از ياران آن حضرت(عليه السلام) مى خوانيم كه:

   «ما وَدَّعَناقَطُّ إِلاّ أَوْصانا بِخَصْلَتَيْنِ: عَلَيْكُمْ بِصِدْقِ الْحَديثِ وَأَداءِ الاَْمانَةِ إِلَى البَرِّ والْفاجِرِ; امام(عليه السلام) هرگز از ما خداحافظى نكرد مگر اين كه دو موضوع را سفارش فرمود: صداقت و اداء امانت، به نيكوكار و بدكار!»(2)

   جائى كه رعايت اين دو اصل براى عموم مردم ضرورى است، در مورد مديران و فرماندهان از اهمّيّت و اولويّت ويژه اى برخوردار خواهد بود.

 

* * *

 

6ـ حُسن سابقه

   اين شرط مهم را كه امروز از سوى همه مجامع و محافل جهانى و مؤسّسات مختلف به رسميّت شناخته شده، امير مؤمنان على(عليه السلام) در چهارده قرن پيش، با صراحت تمام در فرمان تاريخى «مالك اشتر» بيان فرموده است; آنجا كه «مالك» را مخاطب ساخته مى گويد:

   «إِنَّ شَرَّ وُزَرائِكَ مَنْ كانَ لِلاَْشْرارِ قَبْلَكَ وَزيراً، وَمَنْ شَرِكَهُمْ فى الأثامِ، فَلايَكُونَنَّ لَكَ بِطانَةً، فَإِنَّهُمْ أَعْوانُ الاَْثَمَةِ، وَإِخْوانُ الظَّلَمَةِ، وَأَنْتَ واجِدٌ مِنْهُمْ خَيْرَ الْخَلَفِ مِمَّنْ لَهُ مِثْلُ آرائِهِمْ وَنَفاذِهِمْ، وَلَيْسَ عَلَيْهِ مِثْلُ آصارِهِمْ، وَأَوْزارِهِمْ، وَآثامِهِمْ... أُولئِكَ أَخَفُّ عَلَيْكَ

 

مَؤُونَةً وَأَحْسَنُ لَكَ مَعُونَةً; بدترين وزراى تو كسانى هستند كه براى اشرار قبل از تو وزير بوده اند; كسى كه با آن گنهكاران در كارهايشان شركت داشته، نبايد صاحب اسرار تو باشد; آنها همكاران گنهكاران و برادران ستمكارانند; در حالى كه تو مى توانى جانشينان خوبى براى آنها بيابى، از كسانى كه از نظر فكر و نفوذ كمتر از آنان نيستند; اما بار گناهان آنها را به دوش نمى كشند... هزينه اين افراد بر تو سبكتر، و همكاريشان با تو بهتر است!»(1)

 و براى شناختن سوابق افراد بايد به بازتاب شخصيّت آنها در افكار عمومى جامعه مراجعه كرد; البتّه ممكن است افكار عمومى در قضاوت خود درباره كسى احياناً گرفتاراشتباه شود ولى غالباً معيار خوبى براى شناخت افراد مى تواند باشد.

   لذا در همان «فرمان» در عبارت ديگرى مى خوانيم:

   إِنَّما يُسْتَدَلُّ عَلى الصّالِحينَ بِما يُجْرِى اللّهُ لَهُمْ عَلى أَلْسُنِ عِبادِهِ; بدان افراد شايسته را از طريق آنچه خداوند بر زبان بندگانش جارى مى سازد مى توان شناخت!»(2)

   البتّه انكار نمى توان كرد كه دگرگونى در حالات افراد و تغيير مسير زندگى آنها امكان پذير است، و داستانهاى «بِشْرِ حافى» و «فُضَيْل بنِ عَياض» و «حُرّ ابن يزيد رِياحى» را غالباً شنيده ايم.

   ولى اين تحوّل و دگرگونى تنها در اقلّيّتى از افراد منحرف واقع مى شود كه بايد با دقّت و هوشيارى به آن پاسخ مثبت داد ولى اين امر در اكثريّت منحرفان با سابقه، تحقّق نمى يابد.

   به همين دليل، هميشه بايد در گزينش مديران، سوابق آنها را در نظر گرفت، همان گونه كه خود آنها باديد سوابق افراد زير دست خود را در نظر بگيرند.

   اين نكته نيز لازم به يادآورى است كه انقلاب و دگرگونى و تغيير حالات افراد در سنين پائين بيشتر از سنين بالا رخ مى دهد; افراد جوان هم زودتر آلوده مى شوند، و هم زوتر پاك، ولى بازگشت افراد مسن بعد از هسته بندى شخصيّتشان از مسير خود كار بسيار دشوارى است.

 

* * *

 

7ـ وراثت صالحه

   بدون شك يكى از ابعاد شخصيّت انسان را مسائل ناشى از وراثت تشكيل مى دهد; تا آنجا كه بعضى شخصيّت آدمى را در سه بعد «وراثت» و «محيط» و «تعليم و تربيت» خلاصه كرده، و آن را «مثلّث شخصيّت» نام نهاده اند.

   البتّه ما ابعاد و عوامل سازنده شخصيّت را اينچنين محدود نمى دانيم و مسائل فراوان ديگرى وجود دارد كه در تركيب بندى شخصيّت انسانى مؤثّر است كه اينجا جاى شرح آن نيست; ولى به هر حال، تأثير «وراثت» را در شخصيّت به عنوان يك عامل مهم نمى توان انكار كرد.

   در قرآن مجيد و روايات و زيارات، اشارات زيادى به اين معنى ديده مى شود.

   در سوره نوح مى خوانيم; اين پيامبر بزرگ هنگامى كه تقاضاى عذاب براى مشركان مى كند، تقاضاى خود را با اين دليل مقرون مى سازد:

   «إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ، وَلايَلِدُوا إِلاّ فاجِراً كَفّاراً; چرا كه اگر آنها را باقى بگذارى، بندگانت را گمراه مى كنند و جز نسلى فاجر و كافر به وجود نمى آوردند!»(1)

   در زيارت معروف امام حسين(عليه السلام) مى خوانيم:

   «أَشْهَدُ أَنَّكَ كُنْتَ نُوراً فِى الاَْصْلابِ الشّامِخَةِ، وَالاَْرْحامِ الْمُطَهَّرَةِ لَمْ تُنَجِّسْكَ الْجاهِلِيَّةُ بِأَنْجاسِها; من گواهى مى دهم كه تو نورى بودى در پشت پدران والامقام و رحم مادران پاكدامن، هرگز آلودگيهاى دوران جاهليّت نور پاك تو را آلوده نساخت!»(2)

 

   در سخنان تاريخى خود امام حسين(عليه السلام) كه در مقابل امير مدينه به نام «وليد» آن مزدور ننگين بنى اميّه، بيان كرد چنين آمده است:

   «إِنّا أَهْلُ بَيْتِ النُّبُوَّةِ، وَمَعْدِنُ الرِّسالَةِ، وَمُخْتَلَفُ الْمَلائِكَةِ...; ما خاندان نبوّتيم، و معدن رسالت، و محلّ رفت و آمد فرشتگان،...»(1)

   اين معنى را با وضوح بيشتر در فرمان مالك اشتر مى خوانيم; آنگاه كه درباره شرايط «فرماندهان» سخن مى گويد.

   مى فرمايد:

   «ثُمَّ الْصَقْ بِذَوِى الْمُرُوءاتِ وَالاَْحْسابِ وَأَهْلِ الْبُيُوتاتِ الصّالِحَةِ وَالسَّوابِقِ الْحَسَنَةِ; سپس به سراغ كسانى برو كه از خانواده هاى اصيل، نجيب، با شخصيّت، مؤمن، صالح و خوش سابقه اند!»(2)

   حتّى در روايات اسلامى طرز تغذيه مادر و شير او را در تشكيل هسته بندى شخصيّت كودك مؤثّر شمرده شده است.

   به هر حال، تا آنجا كه ممكن است بايد مديران و فرماندهان را از خانواده هائى برگزيد كه از وراثت صالحه اى بهره مندند.

 

* * *

 

8ـ سعه صدر

   «مديريّت» مانند «فرماندهى» كار پيچيده اى است، و مى دانيم هر قدر كارى پيچيده تر باشد مشكلات آن افزونتر، و آفاتش بيشتر است; به همين دليل، مديران و فرماندهان، بايد داراى اعصابى قوى، حوصله زياد، و ظرفيّت كافى در روياروئى با مشكلات باشند.   حديث معروف «آلَةُ الرِّياسَةِ سَعَةُ الصَّدْرِ; وسيله رياست، سعه صدر و گشادگى فكر است!»(1) را غالباً شنيده ايم.

   نكته قابل توجّه اين كه: در بسيارى از روايات اسلامى «علم» و «حلم» در كنار هم به عنوان دو عامل موفّقيّت و پيروزى بيان شده، و «حلم» چيزى جز «ظرفيّت و سعه صدر» نيست.

   در حديثى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) مى خوانيم: «ما جُمِعَ شَىءٌ اَفْضَل مِنْ حِلْم اِلى عِلْم; هرگز دو چيز در كنار هم قرار نگرفته كه بهتر از «حلم» در كنار «علم» بوده باشد!»(2)

   و در حديثى از امام صادق(عليه السلام) آمده است: «كَفى بِالْحِلْمِ ناصِراً; حلم براى ياورى انسان كافى است.»(3)

   اهمّيّت اين صفت ويژه را ـ مانند هر صفت ديگر ـ از نقطه مقابل آن مى توان شناخت; نقطه مقابل سعه صدر و حلم، همان «تنگ نظرى»، «دستپاچگى»، «سختگيرى» و «كينه توزى» است كه اثرات فوق العاده منفى آنها در امر مديريّت و فرماندهى براى احدى پوشيده نيست.

   ظرفيّت وسعه صدر پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) و امامان معصوم(عليهم السلام) به راستى براى همه دست  اندركاران مديريّت و فرماندهى يك سرمشق بزرگ است.

   هنگامى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) در ميدان اُحُد سخت مجروح شده و از پيشانى و دندان مباركش خون مى ريزد، مالكيّت اعصاب خود را از دست نداده و براى امّت نادان دعاى هدايت مى كند و مى فرمايد: «اَللّهُمَّ اهْدِ قَوْمى فَإِنَّهُمْ لايَعْلَمُونَ» اين سعه صدر به راستى عجيب است!

   جانشين والا مقام او، امير مؤمنان على(عليه السلام) نيز هنگامى كه شريعه فرات(4) را در ميدان «صفّين» از چنگال متجاوزان (بنى اميّه) درآورد، دستور داد آب را براى همه آزاد بگذارند; و هرگز راضى نشد پيشنهاد بعضى از حاضران را دائر به بستن آب به روى لشگر معاويه ـ همان كارى كه آنها در حال سلطه بر شريعه فرات كرده بودند ـ تكرار كند.

   اين بلند نظريها و سعه صدر و ظرفيّت وجودى، براى پيشبرد كار مدير و فرمانده چنان مؤثّر است كه مى تواند دشمنان سنگدل را به دوستان صميمى مبدّل سازد.

   «... فَإِذَا الَّذى بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِىٌّ حَميمٌ; ناگاه (خواهى ديد) همان كس كه ميان تو و او دشمنى است، گويى دوستى گرم و صميمى است!»(1)

 

* * *

 

9ـ دلسوزى و عشق به كار

   هيچ كس نمى تواند مدير و يا فرمانده خوبى باشد مگر اينكه به كار خود عشق بورزد.

   آنها كه برنامه هاى خود را به عنوان يك «مسؤوليّت ادارى» يا «نجات از اعتراض مردم و توبيخ مافوق» انجام مى دهند، به دايه اى مى مانند كه در برابر گرفتن مزد، مسؤوليّت «تغذيه» يا «تربيت» كودكى را بر عهده گرفته، ولى آنها كه به كار خود عشق مىورزند همچون مادرند!

   و مى دانيم هزاران دايه همچون يك مادر نخواهد بود; چرا كه اين را دل سوزد و آن را دامان، و گاه حتّى دامانش هم نمى سوزد!

   و درست يكى از مهمترين تفاوتهاى مديريّت غربى و مديريّت اسلامى همين است.

   به تعبيرى ديگر، بايد پيش از آن كه انگيزه در افراد تحت مديريّت ايجاد گردد، در خود مديران و فرماندهان ايجاد انگيزه نمود; و مى دانيم قويترين و مؤثّرترين انگيزه ها «عشق» است، و عشق و شوقى كه از ايمان مكتبى سرچشمه مى گيرد از همه برتر و عميق تر و سازنده تر است.

   چرا ارتش «پانصد هزار» نفرى «شاهان ساسانى» با آنهمه ساز و برگ و تجهيزات جنگى، و سلاح مدرن آن روز، و تجربيّات فراوانى كه در جنگهاى بزرگ آن زمان آموخته بودند، نتوانست در برابر ارتش «پنجاه هزار» نفرى اسلام با ضعف تاكتيكهاى جنگى، و سلاحهاى عقب افتاده، مقاومت كند و به زودى درهم شكست و لشگر اسلام پيروز شد؟!

   آيا دليلى جز اين داشت كه فرماندهان و سربازان اين ارتش كوچك انگيزه اى داشتند كه با انگيزه فرماندهان آن ارتش بزرگ، زمين تا آسمان فرق داشت؟!

   اينها به كار خود عشق مىورزيدند، و براى آن به عنوان يك ارزش والا اهمّيّت قائل بودند، ولى نظام ارزشى حاكم بر افكار افسران شاهان ساسانى و سربازان آنها، بسيار پيش پا افتاده بود; گروهى را به اجبار به ميدانهاى جنگ كشاندند، و گروهى را با تطميع سيم و زر.

   راه دور نرويم، در دنياى امروز نيز مسأله همين گونه است; ارتش نيم ميليون نفرى آمريكا، با مدرن ترين و پيشرفته ترين سلاحها، و فرماندهان تحصيل كرده و باتجربه، از يك ارتش كوچك و ظاهراً عقب افتاده ويتنامى شكست مى خورد، آن هم چه شكست رسوائى!

   چرا؟

   زيرا دسته دوّم به هدف خود عشق مىورزيدند در حالى كه دسته اوّل حدّاكثر به عنوان يك مسؤوليّت ادارى و شغلى كار مى كردند.

   در اخبار جنگ ويتنام آمده بود كه در انگيزه هاى جنگجويان اين سرزمين رگه هائى از ايمان مذهبى نيز وجود داشت كه اين مسأله اى است در خور مطالعه و  دقّت!

 

   در اوصاف پنجگانه اى كه قرآن در آيه 128 سوره توبه براى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم)ذكر مى كند، يكى از صفات ويژه اين رهبر بزرگ، اين مدير و فرمانده بى نظير را «عشق به هدايت مردم» مى شمرد و از آن تعبير به «حَريصٌ عَلَيْكُمْ» مى كند كه تعبيرى است بسيار رسا و گويا و يقيناً اگر آن عشق سوزان به امر هدايت خلق نبود، آنهمه ناملايمات را با آغوش باز استقبال و تحمّل نمى كرد.

   شايد تعبير به «أب» (پدر) در مورد پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) و على(عليه السلام) در آنجا كه مى فرمايد: «اَنَا وَعَلِىٌّ اَبَوا هذِهِ ألأُمَّة; من و على دو پدر اين امّت هستيم»(1) نيز اشاره به همين مطلب است كه رابطه ما با اين امّت رابطه عاطفى پدرانه است; پدرى كه براى نجات و پيشرفت فرزندش دل مى سوزاند و به او عشق مىورزد.

 

* * *

 

10ـ تجربه و آزمودگى

   هيچ مدير و فرماندهى در آغاز كارش تجربه قابل ملاحظه اى در مورد آن ندارد; ولى كارهاى قبلى او در مشاغل و مناصب ديگر مى تواند زمينه ساز براى منصب فعلى او باشد; و منظور از تجربه و سابقه كار نيز همين است. فى المثل، نبايد و نمى توان يك سرباز عادى را بدون طىّ سلسله مراتب، به فرماندهى لشكرى منصوب كرد، و اگر ضرورتهاى حاصل از انقلاب و كمبودها چنين مطلبى را در بعضى سطوح ايجاب كند، اين يك استثنا است، نه يك ضابطه و قانون.

   دليل آن هم روشن است، زيرا مسائل مربوط به «مديريّت» و «فرماندهى»
بيش از آنچه جنبه علمى و آموزشى دارد، داراى جنبه عملى و تجربى است.
يك فرد ممكن است حدّاكثر استعداد را براى مديريّت و فرماندهى داشته باشد،
و بالاترين دانشكده هاى مديريّت و فرماندهى را نيز بگذراند; مسلّماً چنين كسى نمى تواند به عنوان يك مدير يا فرمانده قوى و مطمئن عهده دار مسؤوليّتهاى مهم شود; چرا كه قسمتهاى مهمّ اين برنامه را بايد به آزمايش و تجربه و كار
فراگرفت.

   در اينجا حديث مشهور جالبى داريم كه مى فرمايد: «هيچ پيامبرى مبعوث نشد مگر اين كه قبلاً يك دوره شبانى را گذرانده بود!» (ما بَعَثَ اللّهُ نَبِيّاً إِلاّ وَقَدْ رَعَى الْغَنَمَ).

   در حقيقت پيامبران بزرگ كه ضمن اداى رسالت خويش، گاه با افراد نادان سر و كار پيدا مى كنند; بايد يك دوران تجربى چوپانى را ببينند، تا براى نجات اين انسانها از چنگال گرگان، درس عملى و تجربى بياموزند.

   مجدّداً تأكيد مى كنم كه اگر ضرورتى ايجاب كند كه در مدّت كوتاهى اين اصل كنار گذاشته شود (مثل ضرورت كمبود كادر متعهّد بعد از انقلاب عظيم اسلامى); ولى بدون شك بايد در نخستين فرصت ممكن به اين اصل بازگشت شود و «تجربه و سابقه كار» را به عنوان يك «ارزش» در مسأله مديريّت و فرماندهى پذيرا شويم.

 

* * *

 

11ـ شجاعت و قاطعيّت

   گرچه شرايط مهمّ يك مدير و فرمانده و ارزشهاى لازم براى آنها منحصر به آنچه در اينجا آورده ايم نيست; ولى مى توان گفت آنچه تا حال بيان شده عمده ترين اوصافى است كه بدون آن، لباس مديريّت و فرماندهى بر قامت كسى زيبا و رسا نيست; و شجاعت شرط ديگرى در اين سلسله، و از يك نظر اوّلين خصلت لازم براى احراز اين مقام است.

   زيرا مديران و فرماندهان وظايفى دارند كه انجام صحيح آنها بدون بهره گيرى از اين وصف ممكن نيست:

 

   1ـ در مرحله تصميم گيرى اگر آنها ضعيف و جبان باشند، قادر بر يك تصميم صحيح نخواهندبود.

   2ـ در مقابله با حوادث غير منتظره، اگر روح شهامت در وجود آنان نباشد، چنان دستپاچه مى شوند كه راههاى ساده چاره جوئى را نيز فراموش مى كنند.

   3ـ آنها به هنگام ارتكاب اشتباهات اگر از شجاعت لازم برخوردار نباشند، هرگز اعتراف به خطاى خويش نكرده و درصدد جبران بر نمى آيند.

   4ـ در كارهاى مهم كه نياز به اعتماد به نفس دارد، بدون شجاعت اين مسأله حاصل نخواهد شد.

   5ـ در برابر وسوسه هاى شياطين انس و جن و هواى نفس كه پيوسته مى كوشند انسان را به انحراف، و سازش با اهل باطل بكشانند، تنها برخورد شجاعانه حلّ مشكل مى كند.

   6ـ در مقابل موانع مختلفى كه بر سر راه مديران و فرماندهان پيدا مى شود جز با استمداد از روح شهامت كارى ساخته نيست.

   7ـ يكى از شرايط پيروزى بر مشكل، كوچك شمردن مشكلات است كه آن نيز در پرتو روح شهامت امكان پذير است.

   8ـ قبول مسؤوليّتهاى سنگين با دورنماى مبهم و تاريكى كه در آغاز كار دارد، جز براى افراد شجاع ممكن نيست.

   9ـ نترسيدن از قدرتهاى اهريمنى كه خواه ناخواه انسان در مبارزات اجتماعى با آنها درگير مى شود، شرط غلبه بر آنها است; و اين براى افراد ضعيف و جبان ممكن نيست.

   خلاصه اين كه، مديران و فرماندهان در هر گام به اين صفت نياز دارند و افرادى كه آگاه و پر تجربه و با سابقه و امين و درستكارند امّا فاقد شهامت لازم مى باشند، هرگز نمى توانند مدير و فرمانده خوبى باشند.

 

   امير مؤمنان على(عليه السلام) در كلمات قصارش مى فرمايد «اَلْعَجْزُ آفَةٌ وَالصَّبْرُ شَجاعَةٌ; عجز و ناتوانى آفتى است (براى اداره هر كار) و استقامت و شكيبائى نوعى شجاعت است.»(1)

   و در اوصاف فرمانده نمونه در فرمان مالك اشتر، مخصوصاً روى مسأله «شجاعت» به عنوان يك خصلت خانوادگى آنها تأكيد و تكيه مى كند و مى فرمايد: «ثُمَّ أَهْلِ النَّجْدَةِ وَالشَّجاعَةِ وَالسَّخاءِ وَالسَّماحَةِ» حتى چنانكه قبلاً اشاره كرديم اين ويژگى بايد در «مشاوران» نيز وجود داشته باشد; هرگز نبايد مديران و فرماندهان، مشاوران خود را از ميان افراد ترسو و جبان انتخاب كنند كه از قاطعيّت آنها مى كاهند و در تصميم گيريها خلل وارد مى كنند.

   فرمود: «لاتُدْخِلَنَّ فِي مَشُورَتِكَ... جَباناً يُضْعِفُكَ عَنِ الاُْمُورِ; آدم ترسو را در مشورتت داخل نكن كه تو را در انجام كارها ناتوان مى سازد!»(2)

   يكى از مهمترين اوصاف انبياء شجاعت آنها بوده است كه نمونه اى از آن را در داستان ابراهيم خليل(عليه السلام)، قهرمان بت شكن، در قرآن مجيد مى خوانيم; و بيش از آن درباره شخص پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) است كه در سخت ترين حالات خوف انگيز مانند كوهى استوار در برابر همه توطئه ها مى ايستاد.

   مخصوصاً اگر مدير يا فرماندهى بخواهد برنامه هاى انقلابى اجرا كند، برنامه هائى كه با وضع موجود جامعه هماهنگ نيست، و همچون شنا كردن بر خلاف مسير آب است، بدون داشتن اين صفت امكان پذير نخواهد بود.

 

* * *

12ـ عدالت و دادگرى

   از مهمترين اوصافى كه در هر فرمانده و مدير نهايت لزوم را دارد، «پيراستگى از هر گونه تبعيض و ظلم» است.

   البتّه عدالت در مفهوم گسترده اسلامى اش از دادگرى فراتر است، و به معنى ترك گناهان كبيره، و عدم اصرار بر صغائر آمده، يا به تعبير دقيقتر، آن حالت خدا ترسى باطنى است كه به صورت يك ملكه و خصلت در آمده و او را از انجام گناه باز مى دارد، و سدّى ميان انسان و گناه مى كشد.

   فرق «عدالت» با «عصمت» اين است كه در مورد معصوم ارتكاب گناه عادتاً «غير ممكن» است، ولى در مورد شخص عادل «مشكل» مى باشد، يعنى حالتى از درون در برابر تمايلات نفسانى سدّى ايجاد مى كند، اگر آن تمايلات شديد باشد ممكن است همچون سيلابى شديد اين سد را بشكند، يا از روى آن عبور كند، ولى به هر حال اين سيلاب آزاد نيست و هميشه با سدّى رو به رو مى باشد و اين بهترين مثال است كه مى توان براى ترسيم ملكه عدالت زد.

   هر گاه بعد از شكسته شدن اين سد، بلافاصله با توبه، خودسازى و ترميم شود، عدالت تجديد مى گردد; و گرنه اين (ملكه) از ميان رفته و جاى خود را به نافرمانى و فسق مى سپارد.

   جالب اين كه در دستورات اسلام وجود اين ملكه براى كارهائى كم اهمّيّت تر از مسأله مديريّت و فرماندهى، شرط شمرده شده مانند عدالت در مورد شهود، يا در مورد امام جماعت.

   بنابراين، مسلّم است كه در پستهاى كليدى بايد مرحله والائى از تقوى شرط باشد.

   قرآن مجيد با صراحت همه مسلمانان را مخاطب قرار داده، و دعوت به (اقامه كامل عدل) مى كند:

 

   «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُونُوا قَوّامينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمُ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالاَْقْرَبينَ; اى كسانى كه ايمان آورده ايد! كاملاً قيام به عدالت كنيد! براى خدا شهادت دهيد، اگر چه (اين گواهى) به زيان خود شما، يا پدر و مادر و نزديكان شما بوده باشد!»(1)

   به اين ترتيب، هر نوع ملاحظه كارى را در زمينه اجراى اصول عدالت، حتّى در مورد نزديكترين نزديكان، ممنوع مى شمارد.

   مسأله عدالت به قدرى مهم است كه امير مؤمنان على(عليه السلام) آن را به عنوان هدف اصلى حكومتش معرّفى مى كند، آنجا كه مى گويد:

   «اَللّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنِ الَّذى كانَ مِنّامُناْفَسَةً فى سُلْطان وَلاَالْتِماسَ شَىْء مِنْ فُضُولِ الْحُطامِ وَلكِنْ لِنَرِدَ الْمَعالِمَ مِنْ دينِكَ وَنُظْهِرَ الاِْصْلاحَ فى بِلادِكَ فَيَأْمَنَ الْمَظْلُومُونَ مِنْ عِبادِكَ وَتُقامَ الْمُعَطَّلةُ مِنْ حُدوُدِكَ; خدايا تو مى دانى آنچه از ما در گرفتن زمام حكومت به دست واقع شد، به خاطر رغبت در امر حكومت و سلطنت نبود، و نه براى به دست آوردن متاع دنيا، هدف اين بود كه تعاليم دينت را زنده كنيم، و صلح و مسالمت را در شهرهايت آشكار سازيم، تا بندگان مظلوم تو احساس امنيّت كنند، و حدود و قوانين تو را بر پا سازيم(2)»

   پيغمبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) به تمام ولات و امرا و فرماندهان شديداً هشدار مى دهد و مى فرمايد:

   «أَيُّما وال وَلِىَ الاَْمْرَ مِنْ بَعْدى اُقيمَ عَلـى حَدِّ الصِّراطِ وَنَشَرَتِ الْمَلائِكَةُ صَحيفَتَهُ فَإِنْ كانَ عادِلاً أَنْجاهُ اللّهُ بِعَدْلِهِ وَإِنْ كانَ جائِراً إِنْتَفَضَ بِهِ الصِّراطُ حَتّى تَتَزايَلَ مَفاصِلُهُ ثُمَّ يَهْوى إِلَى النّارِ; هر كس بعد از من ولايت و منصبى را بپذيرد، روز قيامت او را در كنار صراط نگه مى دارند; و فرشتگان نامه اعمال او را مى گشايند، اگر عادل بوده خدا او را به بركت عدالتش نجات مى دهد، و اگر جائر و ظالم بوده، صراط آنچنان فشارى بر او وارد مى كند كه تمام مفاصلش از هم جدا مى شود سپس در آتش سرنگون مى گردد!(1)

 

* * *

 

13ـ پايگاه مردمى

   مهمترين پشتوانه كار مديران و فرماندهان در پيشبرد اهداف بزرگ خود حمايتهاى مردمى و علاقه قلبى مردم به آنها است; و اين پشتوانه در صورتى محفوظ مى ماند كه رابطه خود را با مردم از طرق مختلف مخصوصاً از طريق تماس مستقيم حفظ كنند.

   به همين دليل، پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) و امير مؤمنان على(عليه السلام) در دوران حكومتشان هميشه و در هر حال در دسترس مردم بودند; و اگر گاهى شرايط ايجاب مى كرد كه تمام وقت با آنها نباشند، ساعتى را براى اين ملاقات و رابطه مستقيم قرار مى دادند.

   درِ خانه آنها باز و بدون حاجب و دربان بود; هر كس مى توانست مشكلش را مستقيماً با آنها در ميان بگذارد.

   البتّه شرايط كنونى با شرايط آن زمان تفاوتهائى دارد; ولى اين به آن معنى نيست كه مدير و فرمانده رابطه خود را بكلّى از مردم قطع كند و اخبار تنها از طريق مشاوران و مأموران اطّلاعاتى كه هم جائز الخطا هستند وهم امكان اعمال نظر شخصى درباره همه آنها هميشه وجود دارد به آنها برسد.

   به هر حال، اين ارتباط مستقيم هم محبّت او را در دلها زياد مى كند، و هم افكار عمومى را براى كمك به پيشبرد اهداف براى او بسيج مى نمايد، و هم اطّلاعات واقعى دست اوّل را دراختيار او مى گذارد.

 

   قرآن مجيد مى گويد:

   هنگامى كه ابراهيم به سرزمين مكّه آمد و همسر و فرزندش را در آن منطقه خشك و سوزان ساكن ساخت، چند دعا در حقّ آن نمود كه هر كدام داراى اهمّيّت ويژه اى است; او به پيشگاه خداوند چنين عرض كرد:

   «رَبَّنا إِنّى أَسْكَنْتُ مِن ذُرِّيَّتى بِواد غَيْرِذى زَرْع عَنْدِبَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّاسِ تَهْوى إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ; پروردگارا! من بعضى از فرزندانم را در سرزمين بى آب و علفى، در كنار خانه اى كه حرم توست، ساكن ساختم تا نماز را بر پا دارند; تو دلهاى گروهى از مردم را متوجّه آنها ساز! و از ثمرات به آنها روزى ده! شايد آنان شكر تو را به جاى آورند!»(1)

   در اينجا نخستين تقاضاى ابراهيم اين است كه قلوب مردم متوجّه فرزندانش شود تا بتوانند از اين خانه امن الهى پاسدارى كنند، و نماز را در آنجا اقامه كنند; يعنى، هم خود نماز را به جا آورند، و هم ديگران را به انجام اين عبادت بزرگ وا  دارند.

   اصولاً هيچ تكيه گاهى براى زمامداران، مديران و فرماندهان مهمتر از تكيه گاه مردمى نيست كه اگر باشد كارها به سهولت و سرعت پيش مى رود و اگر نباشد تلاشها كم اثر و بيهوده است.

   طريق به دست آوردن اين پايگاه علاوه بر آنچه در بالا گفته شد، دلسوزى و صداقت و خيرخواهى براى مردم است.

   قرآن مجيد مى گويد:

   «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّاً; مسلّماً كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته انجام داده اند، خداوند رحمان محبّتى براى آنان در دلها قرار مى دهد!»(2)

 

   كوتاه سخن اين كه، پشتوانه مردمى و حمايت توده هاى جمعيّت مخلص، كيمياى عجيبى در مسأله زمامدارى و مديريّت و فرماندهى است; و راه به دست آوردن اين كيميا آن است كه انسان براى آنها خدمت و دلسوزى كند، صداقت به خرج دهد، و رابطه هميشگى داشته باشد.

 

* * *

 

14ـ پايبند بودن به اصول و ضوابط

   اين اصل را به عنوان يكى از مهمترين شرايط و ويژگيهاى مدير و فرمانده مى توان ذكر كرد، و هم ضدّ آن (مقدّم داشتن روابط بر ضوابط) را به عنوان يكى از مهمترين آفات مديريّت مى توان شمرد.

   درست است كه تقيّد به «ضوابط» و بى اعتنائى به حاكميّت «روابط» مشكلات فراوانى دارد، و مخصوصاً در جوامعى كه هميشه روابط بر آن حاكم بوده است، و ضوابط هميشه در برابر آن قربانى شده; ولى اگر مشكلات آن در كوتاه مدّت پذيرفته شود، اثر آن در دراز مدّت بسيار مثبت و چشمگير است.

   اصولاً سازمان و تشكيلاتى كه «ضابطه بر آن حاكم نباشد» شايسته نام سازمان و تشكيلات نيست! و نه كسى كه در رأس آن است شايسته نام مدير و فرمانده!

   منابع و تواريخ اسلام مملو است از اسناد زنده اى كه نشان مى دهد پيشوايان اسلام براى حفظ ضوابط تا چه اندازه رابطه ها را زير پا مى گذاشتند.

   داستان «عَقيل وَ حَديد محماة» را همه شنيده ايم كه مطابق آنچه در نهج البلاغه ثبت است، «عقيل» نزد برادرش امير مؤمنان على(عليه السلام) رسيد و تقاضاى امتيار مختصرى بر ديگران در اموال بيت المال داشت، (شايد در حدود يك من گندم در هر روز!).

   ولى على(عليه السلام) براى حفظ اصول نه تنها دست رد بر سينه او زد; بلكه، چنان درسى به او داد كه تاريخ هرگز آن را فراموش نخواهد كرد!

   قطعه آهنى را در آتش گذارد; هنگامى كه سرخ و گداخته شد نزديك دست برادر برد، ناگهان فريادش بلند شد، و امام(عليه السلام) فرمود:

   «عزاداران بر مرگ تو اشك بريزند، از آتشى كه در برابر قيامت بازيچه اى بيش نيست فرياد مى زنى و مرا به سوى آتش سوزانى كه خشم خدا آن را برافروخته است مى كشانى!» (أَتَئِنُّ مِنْ حَديدَة أَحْماها إِنْسانُها لِلَعِبِهِ وَتَجُرُّنى إلى نار سَجَرَها جَبّارُها لِغَضَبِهِ!)(1)

   آيا در تمام دنيا كسى را سراغ داريد كه در رأس حكومت نيرومند و پهناورى با بيت المال بسيار گسترده اى باشد، و در برابر تقاضاى كوچكى از برادرش، اينچنين براى حفظ ضوابط پافشارى كند!

   داستان زنى به نام فاطمه از يك قبيله معروف حجاز درعصر پيامبر (قبيله بنى مخزوم) كه دزدى كرده بود و قبيله نيرومندش سخت پافشارى بر عدم اجراى حد داشتند، در تاريخ اسلام معروف است; كه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) بى اعتنا به اين رابطه، دستور اجراى حد را در مورد او صادر فرمود; سپس افزود: «امّتهاى پيشين به خاطر اين نابود شدند كه وقتى فرد ضعيفى مرتكب خطائى مى شد او را مجازات مى كردند امّا اگر يكى از اشراف آنها دست به سرقت مى زد او را از كيفر معاف مى داشتند; به خدا سوگند كه اگر فرزند خودم مرتكب چنين گناهى شده بود او را معاف نمى كردم!»(2)

   و نيز داستان معروف گردن بند را كه يكى از دختران على(عليه السلام) از خازن بيت المال به عنوان عاريه گرفته بود، و مسأله نزد على(عليه السلام) روشن شد، خازن بيت المال را سخت نكوهش كرد و دخترش را با عبارت تندى از تكرار اين كار بر حذر داشت.

 

   در كتاب حدود و ديات آمده كه «امّ سلمه» همسر پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) كنيزى داشت كه دست به دزدى زده بود; هنگامى كه او را دستگير كرده نزد پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)آوردند، «امّ سلمه» درباره او شفاعت كرد، پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) فرمود:

   «يا أُمَّ سَلَمَة! هذا حَدٌّ مِنْ حُدُودِ اللّهِ لا يُضَيَّعُ; اين حدّى از حدود الهى است، هرگز نمى توان از اجراى آن (به خاطر روابط) صرف نظر كرد»(1); سپس دستور داد او را مجازات كردند.

   ولى همان گونه كه اشاره كرديم اجراى اين اصل از مشكلترين كارهاى مديران و فرماندهان است; و با خشونت و سختگيرى و خشكى نيز هرگز عملى نيست; و گاه عكس العملهاى نامطلوب فراوانى دارد.

   بلكه قبل از هر چيز يك آموزش مستمرّ فرهنگى براى اين كار لازم است تا همه مردم تدريجاً به آن عادت كنند; هيچ كس اجراى قانون را مخالف مراتب دوستى و رفاقت و روابط خويشاوندى نداند، و كسى انتظار نداشته باشد كه به خاطر روابط نزديك با مديران و رهبران، بايد ضوابط الهى به خاطر آنها زير پاگذارده شود.

 

* * *

 

شرايط ديگر

   البتّه شرايط مدير و فرمانده منحصر به آنچه گفته شد نيست; هر چند آنچه گفته شد جنبه اصولى و اساسى دارد، مسائل زياد ديگرى نيز وجود دارد كه هر كدام داراى نقش مؤثّرى در مسأله مديريّت يا فرماندهى است كه از جمله، صفات زير را مى توان نام برد:

   1ـ «خلوص نيّت» ـ بدون شك اين صفت اثر عميقى در پيشبرد اهداف يك مدير و فرمانده اسلامى دارد، تا آنجا كه «قرآن مجيد شرط پيروزى را دو چيز مى شمرد»:

 

«جهاد و كوشش» و «خلوص نيّت»، مى فرمايد: «وَالَّذينَ جاهَدُوا فينالَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا»(1).

   آرى رمز پيروزى تلاش است و خلوص!

   2ـ «توكّل» كه مجموعه اى است از مسأله تكيه بر خداوند و اعتماد به نفس

   3ـ «صبر و استقامت و شكيبائى و پايمردى»

   4ـ «عفو و گذشت»

   5ـ «همّت و بلند نظرى»

   6ـ «ابتكار»

   7ـ «نظم و انضباط»

   8ـ «پشتكار»

   9ـ «آمادگى براى پذيرش انتقاد»

   10ـ «محبّت و صميميّت»

   11ـ «آينده نگرى»

   12ـ «راز دارى»

   13ـ «تواضع و فروتنى»

   14ـ «روح مشاورت و احترام به افكار ديگران»

   و هر يك از اين اصول در منابع مختلف اسلامى مطرح است و در خور شرح و بسط فراوان كه در اين بررسى كوتاه و مختصر نمى گنجد.

 

 

* * *

چگونه با چيزي كه خود در وجودش نيازمند توست ، براي وجود تو دليل آورده شود؟ آيا چيزي هست كه آشكارتر از تو باشد تا وسيله آشكار كردن تو باشد؟ كي پنهاني تا نيازمند دليلي باشي كه بر تو دلالت كند؟ و كي دوري تا آثارت وسيله رسيدن به تو باشند؟ كور باد آن چشمي كه تو را مراقب و نگهبان خود نبيند. دعاي عرفه ، بحار الانوار، ج 98، ص 226 ************************************************************************* كيف يستدل عليك بما هو في وجوده مفتقر إليك ؟ أ يكون لغيرك من الظهور ما ليس لك حتي يكون هو المظهر لك ؟ متي غبت حتي تحتاج إلي دليل يدل عليك ؟ و متي بعدت حتي تكون الَثار هي التي توصل إليك ؟ عميت عين لا تراك عليها رقيبا... چه دارد آن كس كه تو را ندارد؟ و چه ندارد آن كه تو را دارد؟ آن كس كه به جاي تو چيز ديگري را پسندد و به آن راضي شود، مسلما زيان كرده است . دعاي عرفه ، بحار الانوار، ج 98، ص 228 ************************************************************************* ماذا وجد من فقدك ؟ و ما الذي فقد من وجدك ؟ لقد خاب من رضي دونك بدلا. كساني كه رضايت مخلوق را به بهاي غضب خالق بخرند، رستگار نخواهند شد. مقتل خوارزمي ، ج 1، ص 239 ************************************************************************ لا أفلح قوم إشتروا مرضاة المخلوق بسخط الخالق . هيچ كس روز قيامت در امان نيست ، مگر آن كه در دنيا خدا ترس باشد. بحار الانوار، ج 44، ص 192 ************************************************************************** لا يأمن يوم القيامة إلا من خاف الله في الدنيا. خداوند متعال فرموده است : "مردان و زنان مؤمن دوست يكديگرند، امر به نيكي و نهي از بدي مي كنند". خداوند نخست امر به معروف و نهي از منكر را به عنوان يك فريضه از سوي خودش ذكر كرده است ، زيرا او آگاه است كه اگر اين وظيفه اجرا شود، وظايف ديگر همه ، چه سخت و چه آسان انجام مي گيرد، زيرا امر به معروف و نهي از منكر دعوت به اسلام مي كند و حقوق ستم ديدگان را بازمي ستاند و با ستمگران به مخالفت برمي خيزد... تحف العقول ، ص 237 ************************************************************************* قال (الله ): "ألمؤمنون و المؤمنات بعضهم أولياء بعض يأمرون بالمعروف و ينهون عن المنكر". فبدأ الله بالأمر بالمعروف و النهي عن المنكر فريضة منه لعلمه بأنها إذا أديت و أقيمت إستقامت الفرائض كلها هينها و صعبها، و ذلك أن الأمر بالمعروف و النهي عن المنكر دعاء إلي الاسلام مع رد المظالم و مخالفة الظالم ... اي مردم ! رسول خدا فرمود: هر كس سلطان زورگويي را ببيند كه حرام خدا را حلال نموده ، پيمان الهي را مي شكند و با سنت و قوانين رسول خدا از در مخالفت در آمده و در ميان بندگان خدا، راه گناه و معصيت و ستم و دشمني را در پيش مي گيرد، ولي با عمل يا سخن اظهار مخالفت نكند، بر خداوند است كه او را در محل و جايگاه آن سلطان ظالم قرار دهد. مقتل خوارزمي ، ج 1، ص 234 ************************************************************************* أيها الناس إن رسول الله (ص ) قال من رأي سلطانا جائرا مستحلا لحرام الله ناكثا عهده مخالفا لسنة رسول الله يعمل في عباد الله بالإثم و العدوان فلم يغير عليه بفعل و لا قول كان حقا علي الله أن يدخله مدخله . مردم برده و بنده دنيا هستند، و دين لعابي است كه تا وسايل زندگي فراهم است ، به دور زبان مي گردانند، ولي وقتي دوران آزمايش فرا رسد، دينداران كمياب مي شوند. بحار الانوار، ج 78، ص 117 ************************************************************************** إن الناس عبيد الدنيا، و الدين لعق علي ألسنتهم يحوطونه ما درت معائشهم فإذا محصوا بالبلاء قل الديانون . كسي كه بخواهد از راه گناه به مقصدي برسد ، ديرتر به آروزيش مي رسد و زودتر به آنچه مي ترسد گرف تار مي شود . بحار الانوار، ج 78، ص 120 ************************************************************************** من حاول أمرا بمعصية الله كان أفوت لما يرجو و أسرع لما يحذر. آيا نمي بينيد كه به حق رفتار نمي شود و كسي از باطل نهي نمي كند، پس بخواهد مؤمن ديدار خدا را ، در حالي كه بر حق باشد. بحار الانوار، ج 78، ص 116 *************************************************************************** ألا ترون أن الحق لا يعمل به ، و أن الباطل لا يتناهي عنه ليرغب المؤمن في لقاء الله محقا. به درستي كه من مرگ را جز سعادت نمي بينم و زندگي با ستمكاران را جز محنت نمي دانم . تحف العقول ، ص 245 ************************************************************************** فإني لا أري الموت إلا سعادة و الحياة مع الظالمين إلا برما. ******